^THE LIBRAKTT SRIGHAM YOUNG U IVLRSITY PROVO, UTAH

C O RP U S REFORMATORUM.

P 0 S T

CAROL GOTTL. BRfiTSGHMIDERlM,

PHILOS. ET THEOL DOCTOREM ETC. E D I D I T

HENRiClS mum BINDSEIL,

PHILOS. DOCTOR, PROFESSOR,

BIBLIOTHECAE REGIAE ACADEMIAE FKIDERICIANAE HALENSIS CUM VITEBERGENSI CONSOCIATAE

PRAEFECTUS SECUNDARIUS, SOCIETATIS GERMANICAE ORIENTALIS, HISTORICO-THEOLOGICAE LIPSIENSIS, ET INSTITUTI AFRICANI PARISIENSIS SODALIS.

voiuMEN xxm

BRUNSVIGAE

APUD C. A. SCHWETSCHKE ET FILIUM.

(M, BRUHN.)

18 5 9.

■r

Digitized by the Internet Archive in 2011 with funding from Brigham Young University

http://www.archive.org/details/philippimelantho27mela

.z'

PHILIPPI MELANTHONIS

OPERA

aUAE SUPERSUNT OMNIA

/■

P 0 S T

CiROL GOTTL BRETSCHNEIDERUIH

E D I D I T

mvm vm%m mmw.

VOIUMEN XXVII.

brunsvigae

a1»ud c. a. schwetschke et filium.

(M. BROHN.)

18 5 9.

t H L ^ K A K 1f

LIBRl PHILIPPI MELANTHONIS

IN QUIBUS DOGMATA AC SYMBOLA DOCTRINAE ECCLESIAE

LUTHERANAE EXPOSUIT.

VOLUMEN XXVIL

L CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE,

ab adversariis scripta, in hoc Vol. praemissa, ut Apologiae Melanthonianae origo et argumentum accuratius

intelligantur.

Prolegomena generalia p. 1 — 6. Prolegomena specialia p. 5 — 78.

A.

DE CONFUTATIONE IMPERATOMS lUSSU LATINE ET GERMANICE

SCRIPTA.

a. LATINA CONFUTATIO.

1. Prima formula Confutationis p. 5 — 12.

2. Secunda formula Confutationis p. 11 — 16.

3. Tertia formula Confutationis p. 15 — 18.

4. Quarta formula Confutationis p. 17 — 22.

5. Quinta formula Confutationis p. 21 — 40.

Codices hanc V. formulam contineutcs p. 23 — 32.

1. Codex Fabricianus p. 23 — 28.

2. Codex Ebnerianus p. 27—30.

3. Codex Dessaviensis (Wolfgangi Principis Anhalt.) p. 29 — 32.

Editiones, in quibus hi Ct)dices exhibentur p. 31 — 40.

XI

XII

GERMANICA CONFUTATIO.

aa. CoDfutatio germanica integra p. 39 — 68.

1. Coufutatio germanica in Comitiis scripta et publice praelecta p. 89 — 48.

2. Seriores translationes Confutationis latinae in linguam germanicam p. 47 — G8.

1. Gelmeri Nemorimontii versio germanica p. 53 sq.

2. Georgii Coelestini versio germanica p. 55 — 58. *"

3. Warmundi Ygi de Voldrerthurn versio germanica p. 57 — 66.

4. Frid. Guil. Bodemanni versio germanica p. 65 — 68.

bb. Confutationis germanicae epitomae et breviora compendia p. 67 — 72.

1. E primdria Confutatioue d. 3. Aug. publice praelecta inter praelegendum calamo excepta

«. a loachimo Camerario aliisque nounuUis Lutheranis p. 67 — 70.

j3. ab alio quodam Lutherano ex comitatu Marchionis Brandenburgici p. 69 sq.

2. Cochlaei Summa Confutationis p. 69 sq.

3. Menzeri Argumentum Confufationis p. 71 sq.

B. DE CONFUTATIONIBUS PBIYATO CONSILIO FACTIS.

Prolegomena p. 71 — 78.

1. Confutationes in ipsi.s Comitiis vel paulo post factae p. 71 — 74.

2. Coofutationes seriore tempore conscriptae p. 73 — 78.

CONFUTATIONES IPSAE.

A.

CONFUTATIO LATINA.

Prolegomena specialia p. 79 sq.

Confutatio latina critice denuo edita p. 81 — 184.

Respousio Pontificia seu Confutatio x\ugustanae Confessionis

e Codice Dessaviensi edita.

Prologus p. 81 sqq.

Pars prior — 84 —

Ad artic. !— XXI _ 84 —

Responsio ad secundam partem Confes-

sioms — 129 —

I. De iaica communione sub una spccie — 129 —

II. De coniugio sacerdotura

III. De missa ....

IV. De confessione

V. De discrimine ciborum

VI. De votis monasticis .

VII. De potestate ecclesiastica Epilogus

p. 136 sqq.

— 146 —

— 157 —

— 160 —

— 168 —

— 177 —

— 183 sq.

B. CONFUTATIO GERMANICA.

Prolegomena specialia p. 185 — 190.

XIII

XIV

9R6m. Jtei^ferl. SWaieilat donfutation auf &er funf, (i^urfurjien , Surjien unb «Stet u6er9eSen opinion unb BefantnuS. Lectiim in praesentia Imperatoris , Electorum et aliorum Principum. p. 189 — 228.

Prologus *) p. 189 sq.

Pars prior — 190 sqq.

Ad artic. I— XXI _ ] 90 —

?lnntn;;urt aujf ben anbern Xa^l ber SefantnuS — 204 —

I. De Jaica cogmmunione sub una specie — 204 —

II. «Bon bem (S^ejlanb ber qjriefter . . — 207 —

III. aSon ber «0?e§ . . . .

IV. ««on ber «etc^t . . .

V. 93on 93nterfc&etb ber ©^eifen

VI. ^O^on Oen (Slofter ®etu6ben

VII. g3on Beni gaipUc^en ©ercalt Epilogus

p. 212 sqq.

— 217 sq.

— 218 sqq.

— 221 —

— 225 —

— 227 sq.

EPITOMAE CONFUTATIONIS GERMANICAE.

Prolegomena specialia p. 227 sq.

Epitome 1.

^ur^er QluSjug ber fiirnemefien @tucfe, fo bie *^?a^3iften ju SSer^

legung ber bberrfid;t,en (SbviftUc^en befentni§ Der ^Proteftte

renten <3tenDe, ^eiferUcber 3)?aieftat jugefiellt feaben 12. ^uUj.

5lnno M.D.XXX. auff bem Oieict^stag ^u -JlugSburg, 93on etUc^en

©elarten bnter bem offentUdjen 33crlefen, oerjeic^net, i?nb

jufamen bradjt.

p. 227—234.

Prologus p. 227 sqq.

Pars prior — 229 —

Ad artic. I— XXI _ 229 —

Responsio ad secundam partem Confes- sionis

231 —

93on betber ©efialt . . .

il)on ber «Keffe

9Son bcn geifilic^en ©eliibben

93on ber geifiUcl?en @^e . .

93on ber (Seiftlic^en @en>alt .

«efc^IuS

231.

231 sq. 232.

232 sq.

233 — 234.

Epitome 2.

33ngeuerlid^er be^alt, n:a§ **} fei?' 3J?t. 3nnf^rifftenn ben ci)ur tjnb Surfien jro antmort geben 3^ Augustj Qtnno 1. 5. 30.

p. 233—240.

Prologus p. 233.

Pars prior — 233 sqq

Ad artic. !— XXI _- 233 —

2)a8 anber teil — 236 —

De laica commuoione sub una specie . — 236 sq.

3)te ^faffen @e bclanngenbl .

2)ie me§

33on gelubben

33on geiftUd^ein gcwalt . . 3utn befc^Iu§

p. 237.

— 237 sq.

— 238.

— 238 sq.

— 239 —

D. COCHLAEI SUMMA CONFUTATIONIS.

Prolegomena specialia p. 239 sq.

*) Hanc aliasque inscriptiones , quae in Confutatione germanica ipsa non leguntur, hic et in subseqq. latine adscripsi, ut huius libelli particulas ciarius perspiciantur.

•*) itaS] sic in hoc Vol. p. 233 typographicus error «raar" emendaadus est.

XV XVI

©ummartum ber fatfertirfjen 2lntirort, aujf b« ffinff 5ftr*

flen »nb «Sec^S ©tet^en be!entnu3 ju ^lugfpurg auff nec^fi»

ge^altem OleicfStag.

p. 239—244.

Pars prlor p. 239 sqq. 93on 6er ^riefter »nb SWunti^en @e . . . p. 242.

Ad artic. I-XXI — 239 — QSon ber 2WefS — 242.

93on ber QSeic^t — 243.

Der anber t^e!)I ^urfilid^er 6etentn&8 , »onn g3o„ cnterfc^eijb ber epe\)i . — 243

a«i§6reu(^en _ 242 — ggp^ 6rofierglii6ben — 243 sq.

93on Seijber gfialt be8 ©acramentfl . . — 242. 93on Jttrc^en geaalt — 244.

11. APOLOGIA CONFESSIONIS AUGUSTANAE

auctore Phil. Melanthone. Prolegomena generalia p. 245 — 248.

A.

APOLOGIA PRIOR.

Prolegomena specialia p. 247 — 272.

a. De fontibus prioris Apologlae p. 249 sq.

b. De linguis, quibus prior Apologia ab auctore scripta sit, p. 251 sq.

c. De Codicibus et Editionibus prioris Apologiae p. 251 — 270.

aa. De Codicibus Editionibusque latinae Apologiae prioris p. 251 — 266.

1. Codex olim Helmstadiensis , nunc Guelferbytanus p. 251 — 262.

2. Codex Onoldinus (Georgii Marchionis Brandenburg.) p. 261 sq.

3. Codex Chytraeanus p. 261—264.

De Editionibus horum Codicum p. 257 — 266.

bb. De Codicibus et Editionibus germanicae Apologiae prioris p. 265 — 268.

1. Codex Coelestinianus p. 265 sq. ^

2. Codex Casselanus p. 267 sq.

De Editionibus horum Codicuni p. 265 — 268. De Apologia Osiandri p. 269—272.

a. APOLOGIA LATINA PRIOR.

Prolegomena specialia p. 271 — 276.

Apologia latina prior critice dcnuo edita p. 275 — 316.

Apologia Confessionis

M. D. XXX. *

e Codice Guelferbytano edita.

Prior pars p. 275 sqq. Secunda pars p. 289 sqq.

Apologia articulorura fidei — 275 — De vtraque specie — 291 sq.

XVII XVIII

De Couiugio Sacerdotura p. 292 sqq. De Votis p, 306 sqq.

De Missa — 296 — De Potestate Ecclesiasttca . . . . — 310 —

b. APOLOGIA GERMANICA PRIOR

Prolegomeiia specialia p. 315 — 322,

Apologia gerinariit;a prior

critice denuo edita p. 321 — 378.

^tttrcurt Dcr vciiDerlegung auf ininfer befenntnuS

tobergeScn.

e Codice Cassclano.

Prior pars *) p. 321 sqq. Q3on der prifter @^e p. 345 sqq.

Apoiogia articulorum 6dei — 321 — Q}on Cer SJiefS — 349 —

Secunda pars — 342 — 25onn tenn gelubten — 362 — -

^on bai&er geftatt — 343 — 5Jonn geifttidjer gewatttt - 368 —

B. APOLOGIA AIVLERA.

Prolegomena generalia p. 379 — 382.

a. APOLOGIA LATINA AMPLIOR.

Prolegomena specialia p. 381 — 418.

De Editionibu8 Apologiae latinae amplioris.

1. De Melanthonis Editione principe anni 1531. 4o p. 881—406.

a. De sex plagulis deletis in uno exemplo Norimbergensi repertis p. 385 — 398.

b. De varletate alius exempli Norimbergensis p. 397 — 402.

c. De Luthevi exemplo Editioni» principis p. 401 — 406.

2. De Melanthonis Editione a. 1531. 8» p. 405—408.

3. De eius Editione a. 1535—1540. 4« p. 407—412.

4. De eius Editione a. 1541 — 1542. 8» p. 411—416.

Apologia latina ampHor crilice denuo edita p. 419 — 646.

Praefatio auctoris Apologia Confessionis . De peccato originali

Apologia Confessionis ex Editione principe a. 1531. 4« edita. ^

. . p. 419 sqq. De iustiBcatione p. 429 sqq.

. . — 421 — et — 460 —

. . — 421 — Quid sit fides iustificans . . . . — 435 —

•) Hoc qiioque loco aeque ac supra in Confutatione germanica, ut partitlo huiu3 libri facilius cognoscatur, inscriptiones, quae in Apologia ipsa non leguntur, kitine addidi.

ilELANTH. OPKR. VOL XXV II. *

XIX

XX

Quod fides in Chriptum iustificat . . p. 438 ?qq.

Quod remlssionem peccatorum sola

fide io Christu.ii oonsequamiir . . — 440 —

De dilectione et impleiione legis — 447 —

Responsio ad argumenta adversariorum — 459 —

De Ecclesia , ~ 524 —

De poenitencia — 537 —

De confessione et satisfactione ... — 553 —

De numero et usu sacramentorum . — 569 —

De traditionibus humanis in Ecclesia . — 573 —

De invocatione sanctorum — 587 —

De utraque specie coenae Domini . . p. 595 sq.

De coniugio sacerdotura — 597 sqq.

De Missa ^. ._ gob —

Quid sit sacrificium, et quae sint sa-

crificii species — 610 —

Quid patres de sacrificio senserint . — 620.

De usu sacramenti , et de sacrificio . — 620 sqq.

De vocabulis IVIissae — 622 —

De votis monasticis — 627 —

De potestate ecclesiastica — 640 —

I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE.

Similiter atque ad originem Confessioms Augustanae accuratius intelligendam prima eius delineatio in Articulis Marpurgensibus , Suobacensibus et Torgaviensibus contenta in praecedenti Volumine ei praeraissa est, in hocce Volnmine Melanthon is Apologiae huius Confessionis praemittenda est adversariorum Con- futatio eiusdem Confessionis eam ob causam, quod illa ad hanc refutandam scripta fcre ubique ad eam spe- ctat, ergo tantum ab eo, cui haec ob oculos versatur, satis intelligi potest. Quapropter hoc Volumen exordiamur a Confutatione seu Responsione Catholicorum, cui, ut recte per^piciatur, historia eius praeGgenda est.

Inter eos, qui hanc rem difficilem tractarunt, inprimis nominandi sunt I. C. Bertram, loh. Phil. Gab- ler et Chr. Gottfr. Mueller, quorum primus in Ephemeridibus Haleos,: SBoc^entli^e «&atltfc^c ^lnjeigcn bom 3a^r MDCCLXX. (^Me im «Kagbeb., gcbr. mit gr. Qlug. ®runcrt§ ©c^rlften. 1770. 4«.) Num. XXII— XXV. p. 347—355. 365—372. 379—388, 396—403. proposuit dissertationem: U}on ))a6fHi(^en (Sonfutattoncn bcr Qlugfpurgi» fcl)en (5onfc§ion, quam paululum auctam repetiit in libro suo: Sittcrari<"c^c 5i6^anbtungen (Stitcf 1 — 4. ^aOe, im 93er* iag teS SBaife.i^aufcl. 1781 — 1783. 8^) <Bt 4. p. 116 — 158.; Gabler praeter alios locos infra indicandos prae- sertim in Ephemeridium: Neuer oder fortgesezter allgemeiner litterarischer Anzeiger Tomo II. (Niiraberg, im Verlag der I. L. S. Lechnerschen Buchh. 1803. 40) No. VI. VII. XI. p. 82—92. 98—107. 179—182. paulo prolixius de Confutatione germanice edita, et denique Chr, Gottfr. Mueller*) in Prolegomenis libri sui infra accuratius recensendi: Fovnmla Confatationis Aug. Conf. (Lipsiae 1808. 8'') de latina Confutatione accu- rate disseruerant, praeter quos etiam alii de hac re bene meriti iufra laudabuntur. Denique Ed. Kollner in 1. ©^ra^olif ticr tuffjcrtfc^cn .Eirc^e (^nmburg, 1837. 8°) p. 397 — 416. de Confutatione accurate scripsit.

Postqnam Confessio germanica die 25. lunii 1530. in Comitiis Augustanis a Christiano Baiero, Electoris iSaxonici altero Cancellario, duas per horas publice recitata et una cum latina Confessione Imperatori exhibita erat et varios Catholicorum animos varie affecerat, **) Imperator pro sua voluntatis liberalitate ac lenitate priroum studens, ut acerbissimas Priucipum quorundam ac theologorum sententias mitigaret et concordiam resti- tueret, sequenti die 26. lunii Ordines imperii Catholicae Ecclesiae addictos convenire atque, quid faciendum videretur, secum deliberare iussit. Hunc conventum alii usque ad d. 8. lulii deinceps secuti sunt, iu quibus, Melaotbone teste ***) , triplices sententiae iactatae sunt. Prima erat atrocissima, ut siropliciter cogeret Im- perator orones Principes ac populos, edicto W^ormatiensi parere. Altera etiam a Rege Ferdinando inducta fuit mitior, ut Confessio exhibita committeretur viris bonis et eruditis ac neutri parti addictis iudicanda, quorrnn

*) HuDC MueHerum, cuius ipsius rerbis locis quibusdam in hac Confutationis historia utar, etiam Mlch. Weber (1810.)

et Christ. Guil. Spieker (1830.) secuti sunt in Prolegomenis librorum, quos iiifra recensebo. **) Apud luiperatorem ipsum et plerosque Priucipes Catholicae Ecclesiae addictos, adeo apud Episcopos quosdam, praesertim Augustanum, ad minuendam invidiam doctrinae Lutheranae, quam novam putaverant, valuisse videbatur, apud ?lios, in- primis theologos Pontificios iram quam maxime excitabal. Faber enim et Eccius, immo etiam Principes aliquot nihil nisi vim et bellum meditabantur, teste Mclanthone in epistola ad Lutherum d. 27. lun. data, in huius Corp, VoL IL p. 146. Conf. etiam lusti lonae epistola ad Lutherum fere d. 29. lun. soripta, ibid. p. 154. ♦**) In epistola d. 8, lul. 1530. ad Lutherum scripta, in huius Corp. Yol. IL p. 175.

UBLA.NTH. OPER. VOL. XXVII. 1

3 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 4

iudlcium postea Imperator pronuntiaret. Tertia iuit, ut confutatio Confessionis Augustanae a theologis catholicis composila publice praesentibus Electore Saxoniae reliquisque partium ipsius recitaretur, totaque res vcl iudicio Imperatoris committeretur, vel, si Lutherani id repudiaturi essent, mandaretur eos omnta in integrum restituere, donec Synodus convocaretur, in qua haec res diiudicaretur. Harum seritentiarum primae sine dubio praesertim theologi Pontificii favebant; in ipsis autem Actis rerum in Comitiis Augustanis tractatarum primum ad d. 27. lunii sola altera sententia memoratur, deinde vero ad d. 5. lulii tertia ac prima*); ex quibus inteliigitur, animum Im- peratoris, cuius lenitatem Melanthon, lustus lonas aliique praedicabant, a theologls catholicis eum obsidentibus de.mam exasperalum tuisse.

In tertiam duriorem sententiam etiam Principes istarum partium ibant rogantes, ut confutatio Augustanae Confessionis a theologis cathoiicis conscribenda publice praelegeretur, nulla vero ampliore disceptatione admissa, additis tamen precibus, quibus Lutherani ad partes suas revocarentur, et denique, si ne id quidem perferri pos- set, ut quidam ex Ordinibus utrarumque partium evocarentur, qui rem componerent et concordiam reducerent. Quo facto Imperator, se omnia^ quae Principes assensu suo conOrmassent et quae a se petiissent, poracturum esse rescripsit, adiuncta promissione, confutationem quoque, quam theologis harum rerum peritis "conscribendam commisisset, si fuisset absoluta, Legato Popae**), Electoribus, Principibus et reliquis Imperii Oidinibu^ per- legendam et examinandam se traditurum , examinatarnque in consessu oniLiium Ordinum Imperii publice recitan- dam curaturum esse.

Hoc consilio, ut Augustanam Confessionem examinarent et refellerent, Iraperator plures theologos ***) elegerat, inter quos eminebant loh. Faber, loh. Eccius et loh. Cochlaeus, acerrimi Lutheri eiurque cau- sae adversarii^ qui tamen ab Imperatore, suadentibus Ordinibus Imperii, iussi sunt nihil temere ac violenter agere atque conscribere. Curae enim erat Iniperatori et Principibus, ue quid aspere et immoderate fieret, et ut ea, quae in Augustana Confessione minus recte viderentur dicta, argumeutis Scripturae sacrae idoneis emendaren- tur ac refellerentur.

Interea dum a tbeologis catholicis Confutatio parabatur, Imperator, Ordinibus Imperii suadentibus, per Ducem Fridericun», Comitem Palatinum Rheni, Hoyerum, Comitem a Mansfeld, et Comitem ab Helfenstein, quaeri iussit exlohanne, Electore Saxoniae, et reliquis Lutheranam doctrinam sequentibus Principibus, utruni aliud quid haberent, quod praeter Confessionem iam exhibitam proferre et exhibere, an in articulis iam traditis acquie- scere vellent, ut causa ipsorum tota cognosci simul ac diiudicari posset. -j-) Qua quaestione diligenter deliberata Prlncipes Lutherani die 10. lulii ingenue responderunt, multos quidem et perniciosos abusus tum in doctrina, tum in administratione ecclesiastica haerere, tamen sibi nuper non visum esse, omnes abusus sigillatim enume- rare, sed se exhibuisse in genere Confessionem, in qua fere complexi essent summam doctrioae, quae apud ipsos

*) Vide Muellernm I. 1. p. XV sqq.

**) Hic aiUem Le^atns, Campegius Cardinalis, confulationem perlegendam et examinandam quidem accepisse videtur, id quod Imperator Principilnis promiserat, sed callide se niedium gessisse, salteni Lutberanos non palam oppugnassc, et nonnisi Auguslanam Confessionem tlieologis ex Italia secum Augustam adductis porlegendani, cuni doctrina Ecclesiae Ro- manae conferendam atque hinc refellendam tradidisse, de quorum voro refutatione nihil innotuit.

***) Numerus eorum varie refertur, alii dicunt fuisse 20 conditores Confutationis, alii 22, alii 24, alii 26. Ge. Spalatinus in 1. Amales Reformatioiiis — awi 8id)t geficUet «on E. Sal. Cyprian (8eipji.i 1718. 8°) p. 141. nominat hosce 19: loh. Eccium, loh. Schmidt seu Fabrum, Augustin. Marium, Conr. Wimpinam, loh. Cochlaeum (pro- prie Dobeneck s. Dobneck), Paul. Haug, Andr. Stoss, Conr. Colli, Conr. Thoman, Barth. Using, loh. Mensing, loh. Burckhardt, Petr. Speiser, Arnoldum (queni alii Andream appellant) de Vesalia seu Vesa- liensem, Medardum, Augustin. Tottelin, Wolfg. Redorffer, Hieron. Monting, Matthiam Gretz (s. Kretz), quibus a Saligio in '. ^i^. ber 91. S. I. p. 229—235., ubi eosdem una cum eius scriptis memorat, additur vicesimus loh. Dittenberger. lidem 20 viri etiam in Lutheri dperibus Edit. lenens. Toni. V. Opp. german. fol. 34. et Edit. Altenburg. Tom. V. p. 157 sq. nominantur. loh. loach. Mueller in Hist. ». bcr Gu. ©tcinbte Prot. n. Appetl. p. 655 sq., ubi 19 viros, quibus Confulatio A. C. mandata fuerit, enumerat, in quibusda,n nominibus ab illis differt, pro Haug enim scripsit lingo, pro Colli: Collin, pro Using: Usinger, pro Hieron. Monting: Hieron. Mensinger, pro Conr. Thoma: Augustin. Tlioma; Augustinum Tottelinum omisit. Eadem 19 nomina, item omisso Tottelino, leguntur in Pontani Cancellarii \. ©cfc^idite ber {RplJi)ion^f)nnbIiuigen ouf bem 9Jei(^«tage ju Slugaburti im 3. 1530. in Foerstemanni ^Ud^io fuv bie @cf(fe. bec fird?I. fflcfovni. T. I. Fasc. 1. p. 64., Collinum autem appellat: .^oelein. — Ab aliis 22 vel 24 condilores confutationis nominari refert Muellerus 1. 1. Prolegg. p. XX. Cyprianus in Hist. ber 91. (S. p. 91. nota p. haec affert: „De niimero autorum sic ait Ingolstadiensis p. 83: Carolus imp. anlea multos doctores ad diaetam Augustensem convocari fecerat, inter quos XXIV doctores SS. viros Germanos, inter doctos praestantiores Caesar elegit, uUra Hispanos, Gallos et Italos, quibus Lutberanorum cbartam tradidit examinandam." Vide etiam Koellner @vni- bol. bct lutf}. .fiii!^e p. 402., ubi in annot. 2. 20 auctores enumerat. — Eccius in Replica ad Bucerum fol. 48. ait: „era- mus numero 26." t) Haec vera causa ilUus quaestionis fnisse videtar, quam multl alii flraudulenter factam esse putant, vide locos a Koell- nero in «S^mbolif bet lut^. ^. p. 407. nola 11. citatos.

5 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. ft

doceretur, ad haec magis se duxlsse illos abusus attiiigere, qui suis conscientiis oneri essent, quam qui haere- rent \n moribus Ecclesiasticorum. Itaque ne viderentur hoc negotium exacerbare, sed cum debita mansuetudine agere, et ut insignes mutationes et causae mutationum clarius perspici possent, se cavere voluisse, ne prolixa recitatio singulorum abusuum vel offenderet animos, vel obscuraret causam; attamen se proGteri, per eandem confessionem exhibitam omnes incertas et impias doctrinas et abusus, qui pugnarent cum articulis et rationibus articulorum exhibitis, ab ipsis improbari. Quare se non arbitrari opus esse, ut plures articulos proponerent *). Hoc responsum Principum Lutheranorum d. 10. lulii datum, ab Imperatore et Ordinibus catholicis Imperii benC' vole est acceptum ratumque habitum.

Dum haec agebantur, theologi catholici trepidabant, sudabant, concurrebant, operas et consilia confere- bant, ut causam doctrinae suae tuerentur et Confessionem Augastanam refeilerent, quo studio plurimi ita ardcbant, ut nihil, quod ad concordiam revocandam spectaret, adrnitterent, atque lenitatis pacisque amantes, ut Mensingium, a conventibus et consiliis suis excluderent. **}

Confittatio ab his theologis primum latine conscripta et varie retractata, deinde in germanicam linguam translata et sic tandem germnnice die 3. Augusti coram omnibus Principibus reliquisque Imperii Ordinibus reci- tata est. Praeter hanc autem Imperatoris iussu consarcinatam, eodem fere tempore seriusque aliae quoque Con- futationes privatirn conscriptae sunt, de quibus omnibus nunc accuratius dicemus.

t

A.

CONFUTATIO IMPERATORIS lUSSU UATINE ET GERMANICE SCRIPTA.

LATINA CONFUTATIO.

1. Prima formtila Confutationis.

Theologi catholici ab Imperatore ad Confessionem Lutheranorum examinandam et refellendam electi pomiserant quidem se intra triduum confutationem suam exhibituros esse, sed hoc promissum non servarunt. Ab illo iterum iterumque excitati tandem d. 8. lulii opus suum consarcinarunt, quo fere 280 folia commacula- verant, et postridie in unum congestum transscribere coeperunt ***). Hoc d. 13. lulii cum acervo libellorum JLiutherum eiusque doctrinam ineptis criniinationibus obruentium f ) Imperatori obtulerunt -ff ).

*) Hoc Principum Lutheranorum respoDsum sine dubio germanice scriptum integrum exhibetu? in huius Corp. Vol. n. p. 184 sq. aliisque libris ibi p. 183. laudatis.

**) Vide Lutheri Opp. ed. Altenb. T. V. p. 158 extr. et 159.

***) Vide Spalatini Annales p. 148. et Lutheri Opp. Ed. Altenb. 1. \. p. 160 extr. — loh. Mathesius In \. ^iftorfe \)on — 2). a)2art. 8utl)crg Slnfang, Se^re, Seben etc. (Ed. Norimb. 1592. 4«) fol. 80* de hac prima Confutatione haec .^cripsit: „@nt)li^ auff embjig an()alten wertcn cic jwein^tg Soctorn cin mal fcrtig, onnb iiberantiuorten bcm ^crrn .Reifcr, ben 12. bc^ ^eumonben, j{)re ©djrifften, mit einem treffli^en fjauffcn (Sc^mdpiidjern, bic fic \)nb anbcrc jre ©laubcng gcnoffen, aup 35oct. Sut^er^ ©c^rifftcn ^ottcn jufammen gefto^jpelt. 2)Jan itil fagen , c3 foll fafi in 300 58latter gelccfcn fcin." etc.

f) Hi libelli una cum Confutatione Imperatori oblati habuerunt hosce titulos: l) Antilogiarum, hoc est, Contraclictionum M. Lutheri Babylonica, ex eiusdem Apostatae libris, per Doctorem lohannem, Fabri excerpta. fHunc librura von der Hardt in Autogr. Luth. et coaet. T. IL p. 163. sic recenset: Antilogiarum Martini Lntheri Babylonia, ex eius- dem libris per Reverendum Patrem et Dn. D. lohannem Fabri, Episcopum Viennensem, a Consiliis et secretis Sere- nissimi Regis Vngariae et Bohemiae excerpta. Cum praefatione loh. Romberch a Kirspe Theologi et Praedica- toris. Coloniae 1530. 8°. — Cum quibiisdam Staphyli et Lindani scriptis coniunctus hic liber denuo editus est Co- loniae 1579. 8°, vide Feuerlini Bibiioth. symb. II. i). 93. nr. 1143., ubi a Riederero recensetur.] 2) Haereses et errores ex diversis M. Lutheri libris in unum collecti. 3) Haereses in Sacris Conciliis antea damnatae, per

, Lutheranos iterum ab inferis reductae. 4) Haereses et errores M. Lutheri per Leonem Pontiflcem ante decennium damnati. 5) Haereses et errores M. Lutheri [ante septennium] per Universitatem Parisiensem condemnati. 6) Con- demnatio Facultatis Theologicae Lovaniensis. 7) Epitome aliquot haeresium et errorum M. Lutheri. 8) Motistra sectarum ex Luthero et Lutheranis enata. 9) Luthcrani Evangelii abominabiles et perniciosi et damnatissimi fructus. — Sic tituli istorum libellorum exhibentur in Lutheri Opp. 1. I. p. 160., Chytraei Hist. Augustanae Conf. (Francof. ad M. 1578. 4«*) p. 131. et in eodem opere germanice scripto (Oiojlocf 1576. 4") fol. 96., atque in Coelestini Hist. Comitiorum a. 1530. Augustae celebratorum (Francof. cis Viadr. 1577. Fol.) Tom. II. p. 228., iique in germanicara linguara translati referuntur a Spalatino 1. 1. p. 145. tf) \d hos libellos spectat locus epistolae Melanthonis d. 15. lul. 1530. ad Lutheruin datae (in huius Corp. Vol. II. p. lt)7.):

•3 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 8 ^

Confutatio ipsa illo die eum his libris exhibita sic erat inscripta:

Calholica et qtiasi extemporanea rcsponsio super novnullis articulis Catholicae Caes. Mai. hisce diebus in diaeta imperiaU Augustens. per illustrissimum Electorem Saxoniae et alios qnosdam Principes et duas civitates oblatis,

liaec Confutatio a theologis, qui nil nisi vim meditabantur et edictum Wormatiense urgebant, non ita adornata erat, ut praelegeretur publice aut Lutheranis traderetur legenda et perpendenda. Tota conversa ad solum Im- peratorem hoc unice spectare videbatur, ut eius anlmum contra Lutherai;os eorumque Confessionem incenderet. Ubique enim ea Imperatorem alloquitur, ubique provocat eum, ut admoneat et doceat Principes Lutheranos, quae vera, dubia aut falsa sint eorum dogmata. Quam ob causam haec haud dubie quoque displicuit Imperatori ipsi, iudici quidem causae Lutheranorum , sed non disceptatori et indagatori doctrinae ab his in Confessione traditae. Libellorum autem huic Confutationi adiectorum ratio videtur ab eo habita esse plane nulla, quum theologis man- dasset tantum, ut Confessionem a Lulheranis exhibitam examinarent et refellerent, non vero ut recoquerent, quae iain ante decem annos fuissent scripta vei accidissent *). Itaque convocavit die 15. lulii Ordines Imperii catho- licos cum civiles tum ecclesiasticos , ut secum de Confutalione tradita deliberarent, et ronstituerent, quomodo concordia esset restituenda. Qui cum hoc opus nimis acriter-et verbose consarciuatum esse inteiiigerent, quam ut sine lastidio in consessu publico praelegi et sine indignatione audiri posset, suaserunt et decreverunt auctori- tate Imperatoris, ut theologis redderetur, iisque refingendum, in breviur. contrahendum, et, ne liutheranorum exacerbandorum nova suppeditaretur materia, contumeliis purgandam iniungeretur.

Haec prinia verbosior Confutatio ab Imperatore ac Principibus reiecta omnino periisset, nisi Coch- laeus particulam eius, nempe confutationem quatuor priorum articulorum Augustanae Confessionis , Inseruisset huic libro:

Philippicae \ qvatvor lohannis | Cochlei, in Apologiam Philippi Melan^ \ chihonis ad Carolvm V. Im= i peratorem Romanorum, pium, | foelicem , triumphalorem , sem- \ per Augnstum. \ Lipsiae. \ M. D. XXXIIII. I subinncta praefatiuncula Ad Lectorem inscripla. — (lu fine:) Lipsiae excvdebat Nicolavs Fuc \ ber, Mense lonio Anno \ M. D. XXXIIII. 22 ^/j plagg., quarum priinae 1 ^j^ signo manus, ceterae 21 litt. A — X signatae sunt, 90 foU. non num., 4o. (Pagina tituli avevsa et 2 seqq. continent Cochlaei epistolam nuncupat. ad Petrum Episcopum Cracoviensem ex Dresda VI. Idus Aug. 1534. datam, 7 pagg. subseqq. exhibent Argumenta Philippicarum I — IV., post haec in sexti .'"olii pag. aversa proponitur Confessio loh. Cochlei ; fol. A P — D P med. legitur: Philippica prlma loh. Cochlei in Apologiam Phil. Melanchthonis, de primo et tevtio Articulis Lutherauae Con- fessionis Augustae admissis; fol. D P med. — G 4^ Philippica II. loh. Cochl. in Apol. Phil. Mei., de secundo Conf. Luthericae articulo, In quo Augustae actum fuit de Peccato originali; lol, G 4'' — 0 3'' Philippica III. loh. Cochl. in Apol. Phil. Wel. , De quarto, quinto et sexto articulis Lutherauae Conf., ubi disceptatur de sola fide, quam Luthenis asserit; fol. 0 4* — X 3'' Philip- pica IV. lo. CocM., De septimo et octavo Conf. Luth. articulis, ubi agitur de Ecclesia, ult. fol. X 4 vacat. In margine permultae annott. adiectae sunt) **).

In Philippicae I. parte extrema nr. 26. et 27. (fol. C 3* med. — D P med.) Cochlaeus exhibet istius primae Confutationis particulam in primum et tertium Confcssionis Augustanae articulos scriptam, cui fol. C 2'' extr. — 3» med. haecce Prolegomena praemisit: »Nunc ea tantum subiungere libet, quae ego Augustae quo- rundai.i petitione ex communi Theologovum responsione, quam M. T. [Maiestatis Tuae] iussu in Luthericam Confessionem adornarant, ad M. T. referre volebam, si non obstitisset quorundam consilium, qui iudicabant eius- modi responsionem fore nimis et acrem et prolixam. Metuebaut enim, ne forte prolixior foret, quam ut absque fastidio perlegi tota uno in codscssu publico possit, submoDebant item, M. T. noUe, ut absurdis concionatorum

„Mitto tibi indicem scriptorum, quae sunt exhibita Caesari a nostris adversariis, uhi videbis, scelerato consilio ayriXoylas

et alia addi confutationi, ut irritent nobis mansuetissimum Caesaris pectus. His artibus pugnant sycophantae. Si ccntin-

get, ut respondendum sit, ego profecto remunerabor istos nefarios viros sanguinum." Item locus epiftoiae a Brentio ad

Isenmiinnum d. 4. Aug. scriptae (in huius Corp. Vol. n. p. 246.): „Spiritus vertiginis papistas totus obsidet. Multa con- gesserant et mare ctlQiaewv Lutheranarum couscripserant. Sed haec omnia per suos reiecta et deleta sunt."

*) Haec refeliendl ratio etiam ah Episcopo Argentoratensi improbata Cot, id quod ex Melanthonis enistola ad Vitum Thcodorum

d. 30. lulii 1530. data (in huius Corp. Vol. 11. p. 241.) elucet: „Tov dftyttrcivia inlaxonov aiunt etiam in eo consilio

dixisse, sibi videri non profnturam ad pacem et concordiam illam odiosam coramemorationem omnium, quae ante aunos decem vel scripta sunt vel acciderunt."

••) Hlc liber perrarus in mea Bibliotheca est.

9 1. CONFUTATIO (^ONFESSIONIS AUGUSTANAE. 10

Lutherkorum erroribus aut percelJerentur aures aut confunderentur vultus Principum Lutheranorum, qui videban- tur pacis avidi, et errorum graviorum ultro pertaesi. Quum vero Lutherus ct Philippus [Melanthon] nunc eius- modi M. T. clementiam iniquissime iuterpretentur, et Theologis, quos M. T. respondere iussit, improbissime insultent, velut noctuis vespertilionibusque lucifugis*), quasi re^ponsionem suam in lucem edere non ausint, ego hic Epilogi vice M. T. ea recitanda exhibeo, quae in primum et tertium Confessionis eorum articulos, de quibus ad longum supra egi , Augustae ex Theologorum responsione conscripsi."

In Philipplcae II. penultiino loco, nr. 35. (fol. G 2'' — 4" med.) a Cochlaeo affertur duplex responsio ad secundum Confessionis articuluui, una Imperialis, altera Theologc rum **), hisce veibis p-raemissis: «Quonian» vero gloriaotur in ista malicia sua hi duo caprarum duces (Luiherus et Melanthon], laetanturque cum male fece- rint, et exultant iu rebus pessimis, ac Responsionem illam, quae Augustae iussu et autoritate M. T. data est ad eorum Confessionem, improbe contemnunt, cavillantur, irrident et calunvniantur, aiquc efiani noctuam vesper- tilionemque eam procaciter appellitant, non sine iniuria et crimiue laesae M. T. , operae precium sane videtur mihi, et M. T. in memori-am reducere, et lectori pio exhibere hic earn Resuonsionis parteni, qua^ ad secundum eorum articulum Augustae data est, et quidera sub duplici forma, quarum prior M. T. iussii mitior est et bre- vior, posterior a Theologis acrior extensiorque facta, non quidem amarae contentionis studio, sed piae praemo- nitionis diligentia, ut inde M. T. simul cum caeteris Principibus Ordinibusque sacri Ro. imperii intelligerent, astute occultari in illorum Confessione prava eorum dogmata, de quibus ibi tacendo dissimulabant, ut in hypo- crisi loquenfes, M. T. aliisque rrincipibus imponerent."

Denique in Philippicae III. soctione 10. (fol. H 2^ med. — 3'') affertur Responsio Theologorum ad quartum Confessionis articulum, cum hac praemonitione: »At novit M. T. Caesar, nos^ qui iussu tuo Con- fessioni Lutheranae respondimus, esse homines privatos et in nulla potestrte constitutos, nullas dissipare Ecclesias, iiullas scribere sanguine leges, nullos trucidare sacerdotes aliosque viros bonos, sed ad mandatum tuum in omni patientia , mansuetudine et lenitate ad Confessionem illam respondisse, nec ullam huic vulpi, immo hyenae et Crocodilo [i. e. Melanfhoni], ad tam mordaces calumnias causam dedisse. Quod ut manifestius fiat, ipsius respensionis nostrae verba, quae publice iussu tuo recitata sunt ***), hic iterum recitanda exhibeo.«

Ad has quatuor particulas (quas ipsas infra referam) tanquam pritnac Confidationis fragmenta Ge. Theod. Strobelius primum doctorum virorum animos advertit dissertatione sic inscripta: „SRad)rid}t oon fcem btl^cr ganj unbefannt geblieOenen erfien ©ntreurf Der ^apjtUrfjm ©onfutation ber ^lugfpurgtfdben Sonfefflon," quam e-x- hibuit in 1. SSe^trage jur Sitteratur 6efonl)er§ t^eg 16. 3a^ri^. Tom. I. p. 413—452., ubi illas particulas ipsas adscri- psit. Iq hasce vere cadunt, quae de CJonfutatione ista prima narrantur, prolixitas nimirum inepta et molesta, atque acrimonia conviciorum inhumana.

Ex illis, quae Cochlaeus ia Philippica I. istis duabus particulis tanquam Prolegomena praemisit, Muellerus I. I. p. XXVIII sq. colligit, Cochlaeum non quidem solum huius nimis prolixae acrisque Confu- tationis esse auctorem, sed eara ab illis 20 theologis Imius causa delectis antea dellneatam conscripsisse, res ab illis primum collatas in ordinem redegisse, alque rogatu et nomine reliquorum theologorum id, quod omnibus xespondendum videretur, suis verbis respondisse; genus quoque dicendi non prorsus inelegans, argutura et mor- dax, quod in reliquis Cochlaei libellis vigeat, quum in hac prolixa Confutatione reperiatur, efficere, ut eam ab ipso esse scriptam firmius credamus: Cochlaeum ergo esse auctorem eius quoad verba, quia eam composuerit.

*) Haec spectant ad verba Lutheri, qui eos sic vocat in libro suo:

aBarnunge | 3). aJtatiini Sus | t^er/ %n frine | lieben 2)eub- | fd^en. | aBittcmberg. | 1531.^ (Hic titulus figuris ligno in- cisis cinctus est.) — (In flne:) ©ebrucft ju SBittemberg | ©urc^ ^anS Sufft. 1 ''31. 2). XXXI. 8 plagg. litt. 21— § sign., 32 foll. non num., 4°.

ubi de Confutationis d. 3. Aug. publice praelectae exemplo Lutheranis recosato fol. 85 4b haec ait: „]^aben fte [Catholici] f^lec^t be6 [scil. Confutationis] fein abf^rifft itoKen tjon pc^ geben, noc^ jur werantttjort »n3 fomcn laJTen, wie bie flebbers nieufe lai lit^t gefc^ettjet, hii auf biefen tag," et fol. @ la: „2Benn toxx baS lie^t gefd^elDet, »nb ni^t ^etten ttolten ant= ttocten, foltet \x [Catholici] bie gciriefen fein, bie »n0 baju gebrungen I)etten, 91u fomen tnir, »nb tvoHen nitit aflciii gerne antttorten, fonfccrn bitten, ruffcn, fcfereien, baS rcir antioorten ntiigen, — »nb jr l^abt vng ba3 afle^ fc^cnbli^ vnb boflid} ges teegert, Sllfo aud), tuenn Xoxx eter fiebberniaug obber na^t eule, nemlic^, et»r wjibberrebe, nie^t ^ttim begert, noc^ ^obtn jBoIlen, foltet jr bie gtttjeft fein, bie tng bie fellngcn, on onfcni toillen l^ctten wberrei^t »nb auggelafftn, Dlu bitten ti5tr crunib, flagen »nb fobbern niit allem an^^altcn, »nb jr tjtrfagt etur aBibberrebe, «nb f^Iagt vnS ab »nfer StntiDort." **) Imperialis Confulatio h. 1. nominatur ea, quae Imperatoris nomine scripta et ah eo Ordinibusque Iniperii catholicis appro- bata est; Theologorum autem Confutatio ea, quae a Theologis iussu quidem Imperatoris scripta eique d. 13. lulii exhi- bita, sed ab eo Orditiibusque reiecta est. •**) Haec verba: „publice ivssu tuo recitata" non de consessu publico omnium Principum OrdiDumque Imperii, sed de CathcHcorum consessu privato sunt intelligenda; in illo publico enim neque prima Confutatio, neque ulla alia latina recitata est.

11 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 12

non vero esse quoad res, quae omniiim theologorum fuerint consilia et decreta. Quamobrem haec Confutatio a Muellero Cochlaeana appellatur *). — Magis probabilis autem videatur sententia Koellneri I. I. p. 404 sq. proposita hisce verbis: „3?ne erfie trirfUd^ offtciene Sonfiitatton rcar »on oQen ienen [20] S^^eotoc^en jufanimen» gettaqen. Cochlaeus, Phil. I. n. 25: Nunc ea tantum subjungere libet, quae ego Augustae quorundam petitione ex comrmmi theologorum responsione ^ quam Mai, Tuae jussu in Luthericam Confessionem adornarunt, ad Maj. T. referre volebam, si non obstltisset quorundam consilium. @fctcf) narbfjer: Ego hic epilogi vice M. T. ea reci- tanda exhibebo, quae in primum et tertium Confessionis eorum Articulos Augustae ex theologorum responsione conscrips:i. SWIt Unrecftt f^efct SJh^iHer l^ter (5ocl)Iau8 aU fcen .§aupttterfaffer an, unb nntl barum l>tefe Sonfutatton bte Cochlaeana nennen. %hn (?ocl)lauS nennt alS bie ubercjebene bie communis responsio, unD fagt y(\ augbrii(f[ic(j, ta^ Mi, inaS er gefcfjrieben, ntd)t iibergeben icorben fel). (S^er bitrfte (Scf nact; fciner ^(acjc (f. unt. SKel.) gen3tfferina§en ber 0tebac# teiir geicefen feljn. 9)?el. a. 10. 3ul. C R. II. Nr. 771. — Eccius et Faber et alii istorum complices — exhibe- bunt Caesari Confutationem nostrae Confessionis. 35a8 iBal^rfdjeinUrtjfle aber ifl, tsa^ tnan bie oerfcbiebenen 'Jlrtifel »ert:^etU ^atte, unb nur bie communis responsio jufaminenreti^ete. (Sin X^eil jener roeitldufigen (Sonfutatton iji in Coch- laei Philippicis er^altcn, " etc.

2. Secunda formnla Confutationis.

Ista Confutatione ab Imperatore ac Principibus catholicis ob prolixitatem et acerbitatem eius reiecta, illi theologi iussi sunt aliam coniponere bveviorem mitioremque. Hoc Cochlaeus ipse testatur in hocce libro:

Historia | loannis Co \ chlaei de actis et scriptis ! Martini Lntheri Saxo7iis, Chroiwgraphice ex \ ordine ab Anno Domini M. D. XVII. \ vsque ad Annum M. D. XLVI. in- | chcsiue, fideliter de- scripta, et \ ad posteros denarrata. \ Cum Indice et Edi- \ cto Wormatiensi. (Subiuncta est per- brevis praemoiiitio ad lectorem cum Insigni Typograplii.) Coloniae, \ Apud Theodorum Baumium sub Soie i aureo, M. D. LXVIII. 45 V^ plagg. litt. a— y, i\ -Z, a— v (v i/. plag.) sign., 24 foll. non num., seqq. 24 foll. paginis 1 — -48 sign., subseqq. foll. D 1* — v 3^ numeris foliorum 49 — 363 insignita, ult. fol. v 4 non num., cuius pars aversa vacat, 8** **).

In hoc enim libro fol. 227*^ — 228* auctor, postquam de Confessione Augustana publice recitata et exhibita dixit, de eius Confutatione haec refert: «Examinandae autem et contutandae illius confessionis curam negocium- que Theologis Catholicorum Principum demandavit [Caesar]. Qui cum intra paucos dies bene acrem copiosam- que responsionem adornassent (In qua non solum quae erronea erant, scripturis et rationibus confutarunt: verum etiam circa ea, quae recta erant, ostenderur»t Lutherum suis cum complicibus antea longe aliter docuisse atque scripsisse) exhibuerunt eam Caesari: Caesar Principibus Catholicis. Quoniam vero avidi pacis et concordiae omnes erant, vis.um est eis, lenius respondendum , atque omittendum , quicquid illorum concionatores antea do- cuissent ac scripsissent aliter, quam eorum habebat confessio. Dum autem niutaretur confutandi modus, abie- nint dies aliquot. Exhihitus deinde brevior modus, iterum consultatione Principum in disquisitionem venit, sub quanam persona recitari deberet ipsa confutatio. Ea Principum disceptatio, variaque confutationis transcriptio rem ultra tres Septimanas extraxit."

Quoiies Confutatio retractata vel (ut Cochlaei verbo utar) transscripta sit, intelligitur ex epistola lusti lonae ad Lutherum Sabbato post vincula Petri [i. e. G. Aug.] a. 1530. scripta ***), in qua haec leguntur: «Dixit nobis Reginae Mariae Sacellanus, quod quinquies emendarint, fuderint et refuderint, ciiderint et recuderint, et tamen farrago tandem nata est informis et confusanea, et mixtura, quasi iura plura confundat coquus. Consarcina- runt initio immanem librum, ut Faber est verbosus compilator; crevit liber multitudine conviciorum et mendacio- rani. Sed Caesar sub primam emendationem tertiam partem libri reiecit, ut vix manseriut XII, aut XVI folia,

*) Melanttion ex huias Confutationis audoribus Eccium appellat in epistola ad Lutherum d. 14. lulii 1530. data (in huius Corp. Vol. II. p. 19:3.): „Eccius cum sua commanipulatione exiiibuit nostrae confessionis confutationem Imperatori. Haec nondum etiam publicata est, sed audio ab am'cis, longum et plenum conviciis scriptum esse." **) Huic Editioni, quae in meis libris est, praecesserunt haece: /o. CocMaei commenlaria de actis et scriptis Lulheri. Mogunliae 1549. Fol., et Parlsiis 1565. 8". — Hic liber in linguam germanicam a I. Chr. Hubero translatus prodiit Ingolstadii 1582. 4" et Dillingae 1611. 4«. Conf. ®. ^. 51. Utert: ®r. 5W. Sutr)er'tf Seben (®otr;a 1817. 80) P. I. p. 26.

***) Haec epistola typis excusa est in I. gortgefe^te ©ammlung »on Sllten unb 9i»uen !l^eoIoalf^en ©ad^en. 9luf ba« Sal^r 1745. p. 7—10.

\

13 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AU(;USTANAE. 14

quae recitata sunt." Si hic numerus qninarlus non iudefinito pro pluries, sed proprie cum Muellero accipitur^ inquirendum est, quaenam sint illae quim/ne Confutationis retractationes aut formulae *).

Theologi ab Imperatore breviorem mitioremque Confutationem componere iussi, ex sua grege inprimis Eccium et Fabrum elegipse videntur, ut, quae communi oranium consultatione proposita essent, in ordinem redigerent **).

Primn istius formulae retractatio seu altera Ia.tinae Confutationis forniula priori prolixiori quasi funda- mento superstructa cum Imperatori exhibita et ab eo cum Principibas commu:iicata eiat, ab his iterum ob eius niniiam prolixltatem ***) et verosimiliter etiam propter eius acerbitatem repudiata est. — Haec formula, quae omnino periit, certe hucusque non reperta est, sine dubio aeque ac illa prima ad Impevatorem scripta erat, cum illis diebus nondum satis constitutum esse videretur, an Confutatio praelegenda et cuius nomine esset praelegenda.

Inter hanc alterani formulam iterum reiectam, et eam, quam sequenti terf.io loco recensebimus, (^hr. Gottfr. Mueller in Praefat. libri illico laiidandi p. XLII sq. statuit aliam quandam, quam ipse tertiani nomi- nat j-) et sic recenset: «Interea dum theologi in tertia adornanda foimula aestuabant, et Imperator cum Principi- bus Pontificiis deliberabat, quid in rebus tam ancipKibus et trepidis faciendum , et cuius nomine Confutationem parandanj et praelegendam censerent, auctores ei fuerunt, ut nomine ipsius Imperatoris et theologovum compone- retur, et composita publice praelegeretur. Id coufirniant Acta Mogunt. fol. 76. his verbis: (Sburfurften , Surften bnb @tenbte ad)ten fiir gut, t>af bie SBibDerlegung, fo ben fiinf S^ur* bnD ^arften auf 3r 33cfantnu§ »erlefen rcerben foU, in ^aljf. SD?at. ^Janien S?nb mit ber gelert gcftelt irerDe. — Quo igitur Principum decreto constitutum videtur, ut a theologis iteriim, h. e. tertio refingeretur confutatio, ac nomine Imperatoris et theologorum adornaretur, vei , ut Cochlaeus narrat [loco supra p. 1 1 sq. allato], transscriberetur. Etenim cum hic eam iam breviorem factam fuisse tradat, non prorsus immutata et reticta, sed modo ita nunc videtur parata, ut nomen Imperatoris et theologorum praeponeretur, inque ea nunc Iniperator iuberet, moneret et exhortaretur Lutheranos, nunc theologi docerent,

confirmarent argumentis sua et refellerent Aug. Confessionis placita. Sed neque ista tevtio recusa confu-

tationis formuia omnino videtur satisfecisse Imperatoris et Principum catholicorum expectationi et voluntati. Ete- uim quum reputassent, quam niale audirent theologi Poniificii a Lutheranis , et quam invisa esset his asperitas illorum, quae haud dubie in formula tertio reficla adhuc fremebat, quarto decreverunt, ut, tota re auctoritati Im- peratoris permissa, Confutatio modo nomine eius componeretur, atque hinc demum praelegeretur.«

Ex his intelligitur, a Muellero quatuor priores Confutationis latinae formulas sic distingui:

prima verbosior et acrior, theologorum catholicorum nomine conscripta et tota ad solum Imperatorem conversa, eique cum pluribus aliis libellis d. 13. lulii a theologis tradita, non publice praelegenda;

secunda brevior mitiorque, theologorum catholicorum nomine conscripta et tota ad solum Imperatorem conversa, non publice praelegenda;

tertia brevior mitiorque, nomine Imperatoris et theologorum catholicorum conscripta, publice prae- legenda;

quartn brevior mitiorque, solius Imperatoris nomine conscripta et Prologo aucta, publice praelegenda (in Codice Pflugiano contenta).

*) Qnaenam tjarum vocum aptior sit, disceptare licet. Si enira prima verba: „qumquies emendarint" urgemus, quinque retractationes primae Confutalionis statuendae sunt, quarum autem quintam fuisse iudico translationem laiinae Conf. in linguam germanicam, iussu Imperaloris factam. Verba autem sequentia: „fuderint et refuderint, cuderi?it et recu- rfmra^" suffragantur interpretationi Chr. Gottfr. Muelleri, qui quinque foriTiulas statuit, nempe primam Confutationem d. 13. lulii exhibitam et quatuor eius retractationes latinas. Utraque igitur iuterpretatione illorum verborum probatur, quinque latinas Confutationes deinceps Imperatori esse cxhibiias. — Koellner in 1. @i)mbo(. bcr lut^. J?. p. 401. et Frid. Francke in Edit. Librorum symbol. Eccleslae Luth. Prolegg. p. XXXL nota 6. quidem referunt, quinquies varia- tam esse Confutationem , sed nihilo minus tantum primam latinam et quatuor variatas latinas proponunt.

**) Hoc, quibusdam locis epistolarum Melanthonis indigitari videtur; vide locum p. 11 sq. nota *) laudatum aliosque infra afferendos.

***) Ad hanc enim formulam referenda esse coniicio, quae Melanthon ad Vitum Theodorum d. 30, lulii scripsit (in huius Corp. VoL II. p. 241.): „Eccius his diebus questus est apud suum quendam amicum, Caesarem paene tertiam scripti sui par- tem induxisse: ac suspicor praecipua libri ornamenta deleta esse, hoc est, insignia meudacia et sycophantias stoli- dissimas."

t) Hanc sententiam secuti sunt Mich. Weber in I. Responsio ad Confessionem Aug. Pontificia e form. Pflugiana ac Dessav. Prolegom. p. IIL, Christ. Guil. Spieker in 1. Confessio fidei Aug., Confutatio Pontif. et Apologia Confess. Praefat. p. XXXIV. (quos duos libros infra accuratius recensebo).

15 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 16

Ex his vero quatuor formulis a Muellero propositis cum Foerstemanno*) tertiam delendam esse iudicamus, quippe quod illo Actorum Moguntinorum loco, ex quo Muellerus tertiam suara formulam derivavit, pro verbis: ttt

Aaljf. SWat. ^tamen onb mit t)er gctcrt gcflclt «crDe, sine dubio legenda sunt: in J?ft:?f. 3)?at. Stamen bnb nit Dcr ge» lert gefielt «erte.

3. Tertia**) formula Confutationis.

Ill^ altera quoque formuU reiecta, decreverunt Principes catholici annuente Imperatore, ut, tota re ipsius auctoritati permissa, Confutatio eius solius nomine componeretur, atque sic secundo retractata demum praelegere- tur. Id autem constifutum esse videlur, ut quodammodo sequerentur normam Augustanae Confessionis, quae item nomine tantum Principum exhibita fuerat. Similiter ac haec Confessio Praefatione ad Imperatorem instructa est, etiam haec tertia Confutationis formula Prologo (sed nondum Epilogo) aucta est, qui vero non a theologis catholicis, sed ab iis viris, qui Imperatori a consiliis erant, scriptus est. — Hanc formulam denuo transformatam Theologi d. 31. lulii Imperatori tradiderunt spe certissima, nihil amplius futurum esse reliquum, quod mutaretur aut emendareiur. Veruni spes eos fefellit; nam haec quoque reprobata est.

Haec formula, quae ultra duo saecula et dimidium latebat, demum initio huius saeculi in Bibliotheca Episcopali Cizensi a Chr. Gottfr. Muellero, huius Bibliothecae tunc praefecto, inter Codices manuscrlptos lulii Pflugii, Episcopi olim de rebus Nuraburgo-Cizensibus egregie meriti et doctrina valde conspicui ***), re- perta et primura edita est in hocce libro:

Formula confutaiionis Augustanae Confessionis , cum. latina e Codice Mscr. qm in Bibliotheca lulii Pflugii Cizensi asservatur, tum germaiAca ex Actis tahularii Electoralis Moguntini , nunc primum in hicem edita. Cum Editionibus vulgatis conttilit notisque ilhistravit M. Chr. Gottfried Miiller Rector Scholae et Bihliothecae Episcopalis Cizeusis Praefectus. Accessit formula con- fututionis Confessionis Tetrapolitanae latina nunc quoque jJTimum edita. Upsiae 1808. Sumti- bus Siegfr. Lebr. CrusH. 19 '/2 P^^^gS- ^'^*- ^ — ^ (^ V"^ pl^S)' ^^ — ^ S'gn-> LXXXVl pagg.- 1 fol. non num. et 224 pagg. 80 (fol. a 2 sq. Dedicatio; fof. VH— XII. Praefatio; fol. XIII— LXXXVI. Prolegomena; subseq. fol. f 4* cont. titulum: Forraula confutationis Augustanae Confessionis Pflu- giana; pag. 1 — 122. Haec forraula Pflugiana ipsa annotationibus crit. ah editore instructa; p. 123 — 190. Confutatio germanica inscripta; ?R5m. ^c^fcrl. SWatcftat Gionftttatton auf ber fimf, (S^urftir* jicn, ^urfien unt» @tct uBcrgebcn opinion unD 6cFantiiu3; p. 191 — 224. Confutatio Confessionis Tetra- politanae inscripta: Caesareae Maiestatis Catholicae ad quatuor civitates, scilicet Constantiensem, Argentineasem, Memmingensem ac Lindensem responsio. )■}•).

Codex Pflugianus , ex quo Muellerus tertiam latinam Confutatlonis formulam in hocce libro primum edi- dit, sedecim folia (quorum ultima pagina vacat) forma quaternaria continet, et in ipsis Comitiis Augustae Vindeli-

*) Hic enim in 1. Uvhmfcenbuc^- T. II. Nr. 136. in Prolegomenis ad varias lectiones latiuae Confutationis, quam infra recense- f)imus, p. 143. inter alia haec dicit: „35ie (Sonfutation tDar »on ben OJonianijlcn fru^er in einev folc^cn @e(tuU QU«(]eorbcitet njorben, ibo immer vion bem .ffaifer oXi einer bvitten ^erfon bie 9iebe ioav unb n)o bie S^fjcologen cg Warcn, toel^e bie (5ons futotiort birect (]e6en moflten; bag inar aber unpoffenb, iteit bie lutfjer. gfirflen unb ©tdbtc if)v 93efenntnig in ifjvcm 9lamen unb ni^t itu Siamen ifjrec S^^eofogen bem .ftaifer unb b:m OJeidjc ubergeben l)ix\hx\, unb barin lag ein i.or^ilgfi^ec ®runb jur oftern Umarbeitung ber (Sonfutation. Dffenbar mug ti baf)cr ouc^ in bcn 3JJainjer 5lcten (f. 5WilIfer'5 Prolegomena p. XLII.) f)€i^en: „Sf)urfiirfIen , giir|Ien unb ©tenbte od)ten fiir gut, bap bie 2Cibberlegung, fo ben fiinf S^ur; «nb Siirflen ouf 3r 33cfantniif? ijerfefen trerben fofl, in .Sat)f. Mq.i. iJlamen »ub ntt ber gclerten gei^etft tcerbc." a)?iiller Ui boffir un; ftveitig unrid^tig : „«nb mft ber gcferten." Cfr mact)tc fogar (rrig barau^ eine befonbcve, noc^ i^m bie bvitte Siebaction bec (Sonfutation, in tDeld^cv fte Im Stanieu beS Jtoifev^ unb bev S^^tologen gcjief[t roovben fein fofl."

**) Haec ^er/m fomiula secundum Muelleri (eumque sequentium Mich. Weberi et Spiekeri)itemKoellueri et Franckii sententias quarta est.

'***) Conf. Narratio breois de luHo Pflugio Episcopo Numburgensi. lulii oratio de ordinanda republica Germaniae et episiolae curiosae. Coniuncte cdidit lo. Henr. Acker. Altenburgi in officina Richteriana MDCCXXIV. u plagg. litt. A— L sign., 174 pagg., ult. fol. album S» min. (fol. A 2» — 3« Dedicatio ad Ge. Car. Pflugium; pag. 6 [fol. A 3b]— 51 med. Narratio brevis de lulio Pflugio Episcopo Numburgensi; p. 51 — 153. lulii de ordinanda republica Gerraaniae oratio ad Germanos; p. 154. Epistolae tres lulii Pflugii ad Hessum [Lips. Non. lan. 1523.], ad Menzerura de dialectis Graecis et Ciceroniano Erasmi [Cal. Dec. 1528.], ad loach. Camerarium [Misniae pridie Non. lumi 1528.]). — Alb. lansen: de luUo Pflugio eiusque sociis reformationis aetate et ecclesiae concordiae et Germaniae unitatis studiosis. Bero- lini. apud W. Hertz. 1858. zy^ plagg., 56 pagg. so. -f) Hic liber in mea Biblioth?ca est.

17 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 18

corum a. 1530. habitis scriptus esse videtur, non vero ab ipso lulio Pflugio, qui cum fratribus suis in comi- tatu Georgii, Ducis Saxoniae, his Comitiis intererat*), sed vel eius manu, qui ei ab epistolis erat, vel opera alius, cui describeudum eum mandaverat. Hunc Codicem autem a lulii Pflugii manu ea^e tritum, ex eo elucet, quod locos quosdam a scrlba corruptos ipse emendavit notulasque etiam adspersit. Formula huius Codicis sic inscripta est:

Responsio Caesareae Maiestatis data Lutheranis Principibus ac sibi adhaerentibut 1. Aunusti, comitiorum tempore, anno domini 1530 Augustae Vindelicorum.

Hac ipsa inscriptione, qua die 1. Augusti ab Iraperatore Lutheranis data dicitiir, (ut de reliqua diversitate h. 1. taceam) haec formula satis diflfert ab ea^ quae die 3. Augusti uomine et auctoritate Imperatoris publice recitata est. Videtur ergo ea Confutatio esse, quam, lusto lona teste, **), theologi d. 30. lulii Imporatori obtulerunt, atque hic d. 1. Aug. cum Catholicis communicavit, teste Spalatino. ***) Verba inscriptionis : data Lutheranis — i. Augusti, et ultima prologi : tradendam decreoit, iodicant , auctores huius formulae habuisse spem certissi- mam, nihil amplius in ea esse emendandam, eanique ob causam hanc Confutationem d. 1. Aug. Lutheranis da- tum vel recitatum iri.

Hoc vere factum esset, si ab Imperatore et Principibus catholicls fuisset approbata. At utrisque dis- plicuit haec formula, quia non solum duriuscula erat, sed etiam Imperatori personam theologi imponebat (conf. Koellneri et Franckii de ea iudicia illico afferenda), et quae infra de quarta item reiecta dicentur).

4. Quarta formula Confutationis.

Cum etiam tertia formula theologis ab Imperatore reddita esset, ut eara tertio retractarent , deinde huic formula praecedenti quidera similis, sed multis lecis variata quarto exhibita est.

Haec videtur ea fuisse, quae, Muellero aliisque ignota, in sanctiori regio tabulario Bavarico Monachiae in Actis Comitiorum Augustaea. 1530. habitorum P. I. Nr. 5. Fol.137 — 171. asservaturet aFoerstemanno primuTa cum illa tertia formula Codicls Pflugiani collata est. Varias lectiones, quibus ab illa differt, in I. Urfunbcubuc^ T. II. Nr. 136. p. 142 — 176. evulgavit, praemissis Prolegomenis p. 142 sq. In hac formula praetcr Prologum paulo mutatum etiam Epllogus iussu Imperatoris accessit, qui aeque ac iHe non a theologis, scd o Consiliariis Imperatoris scriptus est. Quapropter ex utroque additamento dod theologorum iudicia, sed Imperatoris decreta intelliguntur. De differentia Prologi ac Epilogi huius formulae et subsequentis quintae Foersteraannus 1. 1. p. 142 sq. haec praemonuit: „3)a^ bie 9)tuncJ?ener ^anbfc^rift bie donfutatton ntc^t in ber ©eflatt ent^aUe, tn rcet^er f,c am 3. ^lugujl erfctjien, fel^en wtr 5. 95. au§ ben ffiortcn am @nbc beS ^ioIog3; j^Eadem Caes, Maiestas supradictis Principibus et Civitatibus tiadendara decrevit", VDofiir e^ im gerco^nlic^en ^erte ^eipt: »ut ia ea — omne dissi- dium tollatur, in praesentiarum (al. praesentia) recitari iussit hoc modo«, unb aw^ ben SBorten beS (Spilog^: «hac sua responsione diligenter perspecta«, njofitr e§ im ge«!of)nUc^en Xerte: «audita et intellecta hac responsione» l^ei^t. 5)enn aw^ beiben SteHen er^cnt, Xia^ f!e auS einer 3"t ^erru^rcji, wo man entfd}Ioffen rcar, bte (Son» futattou ben (Suangelifc^en ju ubergeben, roal^renb man eS f^dter unb jule^t fitr beffev l^ielt, fte t^nen nur oortcfen ju laffcn. 5turtj erfdjeinen in bcr aJJitnct^enct J&anbfrtjrift titx iijt oHcin eigentt)iimlic^e «Sctjtup beS *43rotog6 unb noc^ me^r ber e^itog ciel ^artcr, otg im genjo^nUdijen 3;crtc. Sebod^ ifi nid^t ju iiberfe^cn, hd^ ber SProtog unb (Spitog niil^t oon ben fat^otifct)cn ^l^^eologen ^erriit)ren tonnen; beiber Urfprung ift nur im fatferlicijen Sabtnet fetbfl ?,u fuc^en. SSl^n fann otfo bie 3;^atfac^e, ba§ auf 93efe^t be3 ^aiferS btc Ji^cotogen beS ©egentljcitS bic ©onfutatio oftcri3 umarbciten mu^tcn, ntc^t oud^ ouf ben ^rolog unb auf ben Gpitog onnjcnbcn."

*) Hoc testatur libellus Augustae tanc temporls excasus et inscriptu^: aBarbaftig anjai)gung tcie ^aifertSarl ber funft ettfid^en giirfien auf bcm Oie^db^tag ju Slugfpurg im M.CCCCCXXX 3av gel)alfen, Oiegalia ttnb 8ebcn »nbcr bem fan gclifjen, n)a« An^ 3r. ^ai. 5Waie. «nb beifclbcn 93i-iiber Jtiinig gecbtnanb ^u J&ungern »nb Sebem jc. aud) annbere (S^arfiirften , giirften V)nb iStenfce bcd 0?et)cbS fiiv OJdt^e cnb Stbcleperfonen aujf fol^em 3tct)(^etag gebebt ^abcn. 4« fol. (5.

**) Vide eius epistolam iam supra p. 11 sq. laudatam d. 6. Augusti ]»530. scriptam, in cuius principio baec leguntur: „Cumnunc sex hebdomadas integras — deliberarint adversarii, tandem obtu'erunt sabbato praeterito [i. e. 30. lulii] Caesari confuta-

tionem nostrae confessionis. Ea igitur responsio Eccii, Fabri etc. recitata est coram Caesare et Ordinibus Imperii proxima

Quarta feria cuni praefatione et epilogo annexo nomine Caescreae Maiestatis," etc. ludicat igitur lonas, confutationem d. 30. lulii Imperrtori exhibitam eandem esse, ac d. 3. Aug. publice recitatam,

•**) In Annalibus eniin ed. Cypnan. p. 148. haec refert: „9JZontaga, bcd cvftcn im 9Utgji SWonb b«t ttt«" onfer« gegentetl^ confu- tation ^J. ocrlegimg, ol^ ctUd) banion rcbcn, bcn 93ifdbDfcn, gutjten \)nb jtenbcn bcS 9Jcidb3 furgetragen, ob fle Sfjncn alpo ges faffc. 35ann c^ finb ^cum (Srflen iool jcn)cl)bunfccrt tinb ac^tjig bfettcr geajcft. Slbcr Utj. 9JJot. fofl« al§o gerefittert «nb ge* rofft f)abcn, ba8 nii^t mer bann jcicofff bfettec blteben flnbt. '35a3 ^tkt benn (Stfen, h>ie bafon gerebt, fonberfid^ jcorn unb tee^e t^an."

MELANTH. OPBR. VOL. XXVII. 2

19 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 20

Hanc formulam inter praecedentem tertiam Codicis Pflugiani et sequentem quintam medium tenere, ergo quartam esse, elucet

1. ex eo. quod in hac Epilogus additus est, qui in tertia formula nondum legitur;

2. ex eo, quod variae lectiones, quibus haec a praecedente formula vel sequente vel utraque differt, certe magna ex parte inter utriusque lectiones quasi mediae i. e. tales sunt, quae facilius explicari possint, si hic formulartiiri ordo statuitur;

3. ex eo, quod perniultis locis cum quinta formula congruit.

Foerstemannus de hac re 1. 1. p. 143. hoc proposuit iudicium: ^graijen »ir abtt nun , ob tie OteCaction be8 XerteS in ber 3Wuncljcner ^ant)fcl)rift einer frii^ern ober fpcitern 3ftt a(3 ber anije^ore, tn melcbe ber Xert Der ^iil^ev .&anfc[ct)rift fallt, fo ^ot bie gSeantrcortung' fciefcr ^rage i^re gropen ©dtjreifrigfeiten. 2)enn biefer Xext ftimmt tonjo^I in ber *JlugIaffun(} bieter @teUen , gegeii fccn Bfi^ei" ^f^t, er ftimmt a6er oud) auf tier anfcern @eite mtt Dem Qeil^ev Xexte uberein, ito ber gewo^nlidje Xext abrcetd^t. (SS ift barum nicbt unica^rfdjeinlici», Da§ er ber 3fit nac^ jnjif^en ber Olebac* tion ber 3«i^ff ^anDfdjrift unb jreifd^en Dem gercol^nlidjen i^exte niitten inne fiel^t."

In subsequentibus pagg. 143 — 176. Foerstemannus 1. 1. non integrum huius quartae formulae textum, sed tantuni varias Jectiones affert, quibus a tertia Codicis Pflugiani differt.

Haec quarta quoque formula ab Imperatore et Priucipibus catholicis improbata est fortasse easdem ob causas, propter quas, Muellero iudice , tertia formula (cui quarta similis est,) displicuit, nempe primum pro- pterea, quod per omnes eius articulos Imperator loquitur et admonet non solum tanfjuam iudex et defensor fidei, sed etiani tanquam homo, qui litteras profitetur et docet res theologicas ; deinde etJani , quod noudum satis pur- gata erat ineptiis, aspere dictis, reliquisque sordibus, quae a dignitate ipsiui? Imperatoris^ cuius noniine edeuda et praelegenda esset, prorsus aliena videbantur.

Ex his elucet, Foerstemanni quidem iudicio ac meo, quatuor priores formulae Confutationis latinae sic fere esse distiuguendas:

prima prolixior et acrior, vheologorum catholicorum nomine conscripta et tota ad solum Imperatorem conversa, eique cum novem aliis Mbellis d. 13. lulii a theologis tradita, non publice praelegenda;

secunda minus prolixa acrisque, theoiogorum catholicorum nomine conscripta et tota ad solura Impe- ratorem conversa, non publice praelegenda;

tertia brevior mitiorque, solius Imperatoris nomine conscripta et Prologo aucta, publice praelegenda (in Codice Pflugiano contenta)^

quarta brevior mitiorque, multis locis variata, solius Imperatoris nomine conscripta et praeter Prologum paulo mutatum etiam E|)iIogo aucta, publice praelegenda (in Codice Monacensi conservata).

Ab hoc de formulis II — IV. iudicio Koellnerus in (©^mbol. ber lut^. ^. p. 406 — 407. et Franckius in Prolegg. ad Libr. symb. Eccles. Luth. p. XXXI sq. varie disseotiunt. Uterque iudicat, secwidam a Coch- laeo ex communi theologorum lesponsione adornatam quidem, sed, forsan ab Ordinibus aliquot improbatam, non ad Caesarem relatam esse. Sic enim interpretantur eius verba, quae supra p. 7 sqq. ex Philipp. 1. fol. C 2'' — 8* ad- scripsi: «Nunc ca tantum subiungere libet, quae ego Augustae quorundam petitione ex communi Theologorum responsione, quam M. T. iussu in Luthericam Confessionem adornarant, ad M. T. referre volebara, si non obstitisset quorundam cousilium, qui iudicabant eiusmodi responsionem fore nimis et acrem et prolixam.» etc. *). At secum ipsi pugnant; nam in proxime praecedentibus ea, quae Cochlaeus Philippicis suis ex communi Theologorum responsione inseruit, particidam primae Confutationis nominarunt; ergo non pertinent ad secundam.

De tertia formula Koellnerus et Franckius inter se dissentiunt. Ille euim cura Muellcro opinatur, tertiam noinine Imperatoris et Theologorum esse scriptam **); hic vero iudicat, eam solius Imperatoris nomiue adornatam esse ***). ^

*) Koellneri verba 1. 1. p. 405. haec sunt: 3e^t [scil. postquam prima Confutationis formula reiecta eraf] wurbe, fd^etnt ti, (So^ldu^ veranla^t, auS jener communis responsio eine jWeite Scnfutation ju fcrtic^en (obcn Phil. I. n. 25. quorundara petitinne — quae — ex th. resp. conscripsi). @i t1)at e6 audj , aber fic icurte nidjt fornilicb ubercjcben (referre volebatn). SBa^rfcbcinlid) fabcn fic cinige bcr ciniiu^rcidjftcn catb- ©tdnte uori^er, unb verliiarfcn ftc alsbalb. ©ic xoax tcieber oUein on ben «Kaifcr gcridjtct (ad Maj. T. ref. vol.)." Francklus 1. 1. p. XXXI. de ea sic scripsit: „Deinde b) Cocfilaeus, ut ipse ait Phiiipp. I. n. 25., quorundam petitione ex communi theoli. responsione novam fornmlam adornavit et ad Caesarem reterre voluif, sed, forsan Ordinibus aliquot imprcbatam, non retulit."

•*) KoellneruB enim 1. I. p. 405 sq. sic pergit: «Sonot^ rcnrte nun bie brttte Sonfutation geo^beitet, ungewi^ »on wem ht- fonbcrs, unb bann tuirfliti oud^ ubcrgcben. Cochl. de act. et script. Luther. Paris 1565. p. 195. Dum autem mutaretiir confutandi modus, abierunt dies aliquot. Exhibitus deinde brevior modus, iterum consultatione Principum in disquisitio-

21 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 22

De guarta quartam esse illam,

De quarta formula Koellnems et Franckius cum Muellero consentiunt; uterque enira iudicat, esse illam, quae d. 30. lulii Caesari oblata sit et in Codice Pflugiano a Muellero edito contineatur *).

5. Quinta formula Confutationis.

Reprobata etiam quarta formula modo descripla, Theologis mandatuni est, ut eam quarto retractarent, omniaque ex ea auferrent, quae Lutheranos offenderent et causae CathoJiconim obessent; et deinde Confutatio- oem latinam sic denuo retractatam in linguam germanicam transferrent **). Cum autem valde festinandum esset.

nem venit, sub quanam persona recitari deberet ipsa confutatio. Ea Principum disceptatio, variaque confutationis trans- scriptio rem ultra tres septimanas extraxit. 5)ie eine Urfac^e, luatum biefe Sonfutation nic^t genefjniigt wuvbe, beutet Soc^I. oben ftlbfi an. 5Jlun erft tt)urben ber .ff^aifer unb bie @tdnbe aufmerffani auf bie S^^iJfl^. i" .oelc^cr 3Betfe, unb in tceffen 91amen bie (ionfutation offentttc^ uerlefen iverben foftte. SSor^er war, fo f(f)eint e^, bie Sonfutation jebeg 9J?aI an ben JSaifet fclbfi unb ailein an tf)n gerie^tet, unb bcr ®e|lci)t(5punft ber, ba§ bic J^^eologeii gemifferino§cn I)ei ifjm a\i JRid^ter eine Wu berlegung bev eoang. (5onf. v^ortriigen, unb, infofern er bie ^Bovfcfung gefiattete, er bamit SlffeS gcgen bie (Suang. entfc^ieben l^dttc. Se^t aber trat bie 2lnfi(I)t cin, ba^ ®sxni,t, gettiffermapen mc^r anatog ben ©^ritten ber Sut^crancr unb mit me^c Oiiicfftc^t auf bicfe, im 9lamen be« .ffaifer^ unb bcr !£f)eotogen ju »crtefen, Woburc^ mel^r eine officietfe Sltittcort gcttonnen, unb ben (fsanget. mc^r i^r 9ied^t crtDicfen njurbe. Acta Mo^unt. fol. 76: „„(5^urfiirficn, gitifif" ^"^ ©tcnbte achten fiir gut, bop bie aBibbcrtcgung, fo ben fiutf (Stjur- cnb 5i"^fif" ""f 3^^ 58cfaiitnug «ertefen t»etben fotl, in ^at)f. Wlax. OJamcn mi mit ber gelcrt gcfJettt njcrbe."" -^ier bege^t 2JJutfer too^I tuiebcr bcn 3vrt^um, "i^a^ cr jcnc disceptatio principura oor Ucber? gabc ber britten Sonf. eintretcn tdft, ba bcc^ (5od)t. fte erfi no($ exhibitus modus ar.fiil^vt. ©onfi moc^te nun ouc^ biefe britte Sonfut. manc^e^ aupevbeni cnt^attcn, bo5 bcn ©tdnbcn ni^t geftel, unb fo wurbe fie obcrmolS scrtDorfen."

•") Franckiits 1. 1. p. XXXI. post verba supra allata, quae ad secundam formulam spectant, de hac tertia haec scripsit: „Tuin c) tertiam confutationem, incertum quinam potissime, scripserunt atque tradiderunt. Verum haec quoque, quam- quam brevior, cur reiecta slt, significat CocM. de actis et script. Luth. p. 195.: „„Iterum consultatione Principum in dis- quisitionem venit, sub quanam persona recitari deberet ipsa confutatio. Ea Principum disceptatio variaque confutationis transscriptio rem ultra tres septimanas extraxit."" Voluerunt enim Ordines Catholici responsiouem non theologonim, sed ipsius Imperatoris nomine dari, id quod patet ex actis Mogunt. ap. Mueller. 1. 1. prolegg. p. XLII. : „„(5l)urfitrficn, gurficn unb ©tdnbe oc^tcn fiir gut, baji bic ^ibcrtegung, fo ben fiinf Stiuvj unb ^uvflcn »evlcfen roevben fofl , in .Roif. 2Jtai. Sflamcn unb nit [sic pro „mit" lege cum Forstem. IL p. 143.] ber (SJcIc^rtcn gcflclft ttjevbe."" Cf. quae Mel. (ap. Forstem. IL p. 19 sq.) fere 27. lul. sciip.sit: „„9)Jan loirb un^ bie (Sonfutotion tefen nic^t nomine bec !£t;eologen, fonbern beg ^aiferS, unb ifi ber^otb gelinbert burc^g .KaifcrS 8cut.""

*) Koellnerus enim 1. I. p. 406 sq. de ea haec refert: «Stun «crgtngen mef)rcre aBoctjen, in benen uber bie Slrt ber S3er« lefung «crfianbctt trurbe unb bie Sonfut. borna^ eingeriri^tet roerben mufte (discept. variaque conf. transcriptio rera ultra tres septimanas extraxit). 9Int 27. 3ul. f^vcibt nun 3JJcl. on 8utl).: Nondum exhibita est nobis adversariorum confutatio, et audio eius raorae causam esse, quia eam de Caesaris consilio emendant et deinunt convicia. Sed hodie accepi ex Campegio, intra paucos dies prodituram. C. R. IL Nr. 804. Unb um biefe 3cit biirfti au^ bie Stoti^ 3Wet. a. o. £). Nr. 794 ju fe|cn fc^n: „„3)2an tpirb un^ bic Confutation tcfcn nic^t nomine bcr S^cotogen, fonbcrn be^ .Koifcrg. Unb ift bers f)alb gelinbert burd)'6 .faffcr^ Scutc."" [Haec verba cum Franckio in praecsdente amiot. potius iam ad tertiam formulam referenda sunt.] (Jnbiic^ iibcrgabcn bcnn bic S^cofogen bcm Jlaifer bie ijferte (Sonfut., (Sonnab. b. 30. 3ut. lust. lonas: Tandem obtulerunt Sabbato praeterito Caesari confutationem nostrae confessionis (b. Sricf ifi gef^r. Sabbato post vincula Petri (1. 9lug., otfo ont 6. 9Iugufi). ?0?cl. ctn 8utf). o. 30. 3iit- Hodie putaverunt confutationem r^? i^ofioXoyifiaeixyg ^f^eriQas publicandam esse, sed rumor falsus fuit. Non existimant tamen diutius dilaturos esse eam publicationem. Siefe sierte Sonfut. t^eitte nun bcr .Kaifer aWontagg ben 1. *Jlug. bcn (Stdnben jur Sevatf)ung mit: <Spal. Annal. p. 148.: „„5Kontagg, itS ctficn im Stugufi 2)ionb i)at man unfcvS (Segcnt^eit^ Confutation bcn ^Bifc^oucn, 5"fftf" ^"'^ ficnben beg JRcicba uovgcj tragen, ob fte 3ncn atpo gefalfe; Sleidan, ed. 1556, fol. 87b: Caesar — responsum — principibus — calendis Augusti coramunicct. Siefe (Sonfutation ifi bie, n)elc|c ^JJitfler au^ bcm Codex Pflugianus j^u 3fij liecauggegcbcn I)at. ©ie rtar bes fiimmt, ou6 glcicfc bcn 1. Slug. bcn (fvongcl. corgelcfcn ^u tDcvbcn, na^ bcv Uebevf^c. : responsio data 1. Augusti, unb bem ©c^tuffe bcg ^votogS: tradendam decrevit. ^nbcfjfen twuvbc ouc^ fte «cvwovfcn. @ic untevfc^cibet ftci^ V)on bev noc^^cv micf- lic^ nectcfenen befonber^ baburd), bag bcr itaifer uberotl nldjt nur dU €?iffeter, fonbern gctoiffermagen al$ S^^cotog ^pxidtit (j. 58. b. a){iitlev. p. 27. de comraunione — C M. postehus definiet u!terius cet.). fclbfi bl«l)utivt, bic ©c^vift evffdct u. f. h). 35aburd^ tvat niin offcnbov bcr ^aifer felbfi al^ tf)cotogifd^e ^artei auf, wa^, ttcnn e& teirffid^ ber %a[l roar, boc^ nid)t fo' ^eroovtvctcn buvftc; fevncv cevgab ev fic^ ^u vief, inbem er »on beni 'Stanbi.ninfte bc6 iJJic^tevg juut bi^putivcnben 5l}avtcit^eologen t)evabfiieg ; eubtid) entfpva^ c« bcv .^altung bev @»anget. gar nic^t, bic in b. (Sonfcff. fcfbfi nuc bic ©ac^e, feine *perfon ^crttortreten fiefcn. «Sonfi f)attc au* bicfe (jonfut. noct) ntandje^ .giartc unb Unjjaffcttbe. 2)avuni muptc aud) fle nocj^ einmal cerdnbcct iverben." — Franckius I. I. p. XXXIL de eadem haec breviora scripsit: „Igitur d) quarta con- futafio d. 30. lul. Caesari oblata et d. 1. Aug. cura Ordinibus coramunicata {Spalat. annal. p. 148), sed et ipsa irapro- bata est, quippe duriuscula et Caesari personam theologi imponens (v. c: „de coramunione eucharistiae Caes. Mai. posterius defiiiiet ulterius" — „Caes. Mai. omnino reiicit, qnod duas — tribuunt partes poenitentiae"). Ceteriim hanc formulam, quam cnd. Pflugianus exhibet, Caesar evangelicis tradendam decreverat. Vid. prologi finem ap. Miiller. 1. 1."

**) Germanicam enim Confutationem ex latina esse translatam, intelligitur ex latinismis in ea obviis (vide quae infra de ea dicentur); quapropter recte statuitur, Confutationera priraura latine esse scriptam et deinde germanice factam, ut in eadem lingua d. 3. Aug. publice praeiegeretur, in qua Confessio Augustona d. 25. lun. erat praelecta. Hac publica praeiectione Confutatio germanica quidem maiorem quasi auctoritatem accepit, quippe quae eam ob causam iaterActa publica Imperia-

2*

23 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYftlBOLICA. 24

tit die dicto ('6. Aug.) Coufutatio oflfeiretur ac publice recitaretui, suspicari licet, Theologos, ne variis omnium de- liberatiouibus consiliisque res tardaretur, utrumque opus extremum solis duumviris Fabro et Eccio demandasse. Num uterque in utroque exemplo, et latino et germanico, communeiii operam posuerit, an alteruter in solo vel latino vel germanico exemplo, non constat; verosimiHus tamen mihi videtur, alterum qtiintam latinam formulam, alterum germnnicam Confutationem fecisse^ ut sic partito opere eo celerius utrumque conficeretur. Hac enim coniectura expiicatur, cur modo alter torura, modo uterque novissimae Confutationis auctor appelletur *).

Au haec formula quinta latina tunc quoque sit descripta ^t in chartam nuUis correctionibus commacu- lafam translala, ignoramus; nec erat, quod eam statim describerent, cum neque tunc fieret, neque postea facta esset publici iuris. Hinc quoque facile accidere potuit, ut theologi catholici Augusta domum abeuntes eius apo- grapha iam variis partibus discrepantia secum auferrent, eaque posthaec iure et commodo suo mutarent **).

Codices hanc qtdntam formulam latinae Confutationis continentes, hucusque aliquatenus innotuerunt tres:

1. Codex Fabricianus.

Sic nomino Codicem, ex quo Andreas Fabricius Leodius Confutationem latinam^ postquam ultra quadraginta annos inedita lalitaverat, primum a. 1573. divulgavit \a iibro iam in praecedenti Vol. XXVI. p. 225 sqq. aceuratius recenslto : Harnwnia Confessionis Augustanue, quam ita instruxit, ut primo looo exhibeatur Prae- fatio invariatae et variatae Confessi')nis Augustanae subiuncto Prologo Confutationis , lo. Cochlaei Prooemio discussionis Augustanae Confessionis et Alphonsi Virvesii Canariensis Episcopi Philippica prima de dog- matum maltKudine et varietate: deinde proponantur singuli Confessionis invariatae (et quibusdam locis etiam variatae) articuli, quorum quemque singulatim sequuntur Caroli Caesaris et Catholicorum Principimi ad eum re- sponsio (i. e. Confutationis pars praecedenti Coufessionis articulo respondens), Andreae Fabricii Leodii ad eundem animadversio, loannis a Daventria eius refutatio, lo. Cochlaei eiusdem articuli discussio, lo. Hoffmeisteri super eodem iudicium, Alphonsi Virvesii Philippica de praecedenM articulo ***). — Confutatio in hoc opere p. 6. sic inscripta est:

Caroli Caesaris et Catholicorum Principum ad oblatam a Protestantibus Confessionem responsio.

lis tabularii recipienda erat; min-me vero priorem originem eo assecata est. Quamobrem Feuerlino non assentior, qui in Bibliolh. symb. Ed. 1. p. 144. nr. 588. et Kd. 2. (quam Riederer curavit) P. I. p. 125. nr. 723. in annotatione ad Con- futationem Moguntiae 1598. 49 germanice editam (quam infra recensebo), Confutationem latinam, quam primus Fabri- cius in Harmouia A. C 1573. edidit, Latinam. exempU Germnnici veisionem appellat.

•) Melanlhon in epistola ad Lutherum d. 6. Aug. 1530. scripta (in huius Corp. Vol. II. p. 253 sq.) haec refert: „Nulius Fabri liber exstat tam ineptus, quo non sit ineptior haec confutatio.", et in epist. ad eundem d. 8. Aug. data (1. 1. II. p, 259.) atque in epist. ad Myconium d. 15. Aug. scripta (1. 1. p. 280.) confutationem „Fabrilem", et in epist. ad eundem Myconium d. 8. Aug. scripta (1. l. p. 260.) „Fabriles ineptias" appellat, et ibidem huic aniico scribit: „Sex totis septi- manis Eccius et Faber elaboraverunt in Confutatione nostrae Confessionis adornanda." — Eccius ipse in Replica ad Bucerum fol. 48. narrat: „Augustae ab omnibus Theologis (eramus autem numero 26.) fui delectus unanimiter, qui re- sponsum pararem contra confessionem Saxonicam, et parui." Quapropter Cyprianus in Hist. bcr Stiigf>). Conf. Kd. 2. (Gotba 1730. 40.) p. 93. Eccium germanicae Confutaticnis publice recitalae auctorem nominat. Et in Cochlaei epistola ad Laurentium Truchses d. 6. Oct. 1532. (a Ricderero iu I. 9tac^iic^ten juv ^iid^cus @eUf;rtcii* u. 23u(^er:®cfc^. T. L p. 339 sq?!. cdita) leguntur haecce: „At respondit — Reu. Dominus Herbipolensis, responsum iam esse [scil. Confessioni Augustanae] a D. Fabro et a D. Eckio, eamque responsionem esse ad Rho. Pont. per Caesarem transmissam." etc.

••) Sic Muellerus i. L Prolegg. p. LXV. iudicat,

**) Maxima pars eorum, quae Fabricius in hoc libro Confutationi Confessionis Augustanae adiunxit, iam antea aut cum aliis libellis coniunctim. aut seorsim prodierat, nempe 1) cum aliis libellis coniuncta legitur lo. Cochlaei discussio Augu- stanae Confessi07iis in hocce Cochlaei libro anonymice ab ipso edito:

Compendiosa Explicatio Actorum Augustae in septenorum Tractatu, et colloquio Haganoiae, Sereniss. Regi Ro. etc. trudita die 17. lun. a. XL. Sine loci aut typographi indicio. 1544. 23 plagg. 8°.

In hoc enim libro a Feuerlino et Riederero in Biblioth. symb. I. p. 125 sq. nr. 724. recensito exhibetur quarto loco: Discussio omnium Confessionis et Apologiae Aug. articulorum, quidnam in eis possit, et quid non possit a Calho- licis approbari ac recipi, Ratisponae efucubrata, a. 1541. — 2) seoroim editi sunt hi libri: a) loh. a Dauentria Exegesis absolutissima iuxta et breuissima Euangelicae veritatis, errorumque et mendaciorum, quae sunt cum in Confessione Lntherana Caes. Maiestati in Comitiis Aug. exhibita, tum in eiusdem Apologia- Coloniae 1535. S. (sic recensetur a Feuerlino 1. 1. L p. 126. nr. 725.). b) loh. Hoffmeisteri ivdicium de articulis Conf. Aug. nunc primum in lucem editum. Moguntiae 1559. 8., quod postea a. 1597. a Warmundo Ygl zum Voldrerthurn in germanicam linguam translatum est (vide ir.fra; uterque liber, et latinus et germanicus recensetur a Feuerlino ot Riederero 1. 1. L p. 126. nr. 726. et 727.). c) Alf. Viruesii Philippicae disputationes 20 aduersus Lutherana dogmata per Phil. Mel. (in A. C. et Apologia) defensa. Coloniae 1545. 4P (recensetur a Riedcrero 1. 1. I. p. 127. nr. 730.).

^ I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 26

A quonam Codicem Confutationis acceperit, Fabricius non indicat; in praemonitione enim ad christianum lecio- rem nonnisi haec de ea refert: «Contulimus etiam in hoc volumen, Caroli Qainti Injperatoris, et Catholicorura Principum rescriptum factioni Lutheri ad refutationcm Confessionis propositum, breve quideni, sed doctum et admodum modestum, eoque ubi ad manus meas primum pervenit, miratus sum hacteaus, quod sciam, non fuisse typis mandatum, praesertim cum ad iliud refutandum Philippus Melanchthon omnem suam battologiam in Apo- logia direxerit:» etc. *).

Ex boc libro, in quo Confutationis singulae particulae ratione raodo descripta seiunctim exhibentur, Con- fntatio continua serie recusa est in hisce libris:

1. in Georgii Coelestini Historin Comitiorum a, 1530. Augustae celehratorimi , quae primum Francofordiae cis Viadrum \bll. Fol. prodiit, et ibid. 1597. recusa est. **). In huius operis Tomo HI. fol. 1" — 17^ (utriusque Ed.) ex Fabricii libro repetiit Confutationem , quam sic iuscripsit;

Theologonim. Pontificioruvi ad oblntam a Protestwdibus Confessionem Responsio ***).

Quamquam enim haec inscrlptio a Fabriciana differt, tamen textus utriusque libri fere ubique con- sentiens docet, ex illo fonte nou tantum latinam Confessionem Augustanam 1), sed etiam Confuta- tionem a Coelestino haustam esse.

2. in hoc libro: Confessio , Confutatio Papi;tica, Apologia Prima, Caesari exhibita. [Lipsiae] apud Abram Lamberg. 1603. 8".

Hic alter liber a Phil. Muellero in Praefat. Editionis ConcorrHae iUico laudandae p. 49. (ubi vero pro 1603. typ. errore legitur 1503) inter Editiones ab ipso in hoc opere adhibitay affertur. Eum Lipsiae prodiisse, e typogiaphi Lipsiensis noraine coUigere licet. Haec collectio latina fere omnino respondet germanicae infra recensendae, quae a Coelestino a. 1577. primum edita, et deinde post eius morteni (■{- 1579.) Francofurti ad Od. 1596., 1597. et 1603. recusa est. Quapropter cum Bertramo (5Jitler. *2tbl;anM. @t. 2. p. 38 sq. ®t. 3. p. 50. (St. 4. p. 120 sq. , ubl de hac coll. lat. dicit) suspicamur, a Coelestino tandem collectionem non solura

•) Hoc loco Fabricius se primum ConfiUationis ediiorem nominat, non vero eius interpretem, quodsane dixisset, si Confutatio- nem arcepiam non eodem sermoiie, qiio exemplum suum scriptuin erat, sed sur.m interpretationem ex illo factam in hoc opere edidisset. — In titulo germanicae versionis ex illa Confutatione lalina, quam Fabricius 1573. edidit, factae et Moguiitiae 1598. 4° editae (quam infra accuratius recensebo) leguntur verba: „ti\x>a. tit ?at:tn befd^rieben burc^ A. Fabri- cium." Ex quibus Mayer, lurisconsuitus Erlangensis, in 1. yV«<e;' oder fortgesezter allffem. litter. Anzeigerlom. l. (Nurn- berg 1802. 40) No. XVI. p. 357 sq. colligit, Fabricium in Harmonia A. C. suam Confutationis germanicae interpreiatio- nem latinam ertldisse. Huic respondit Gabler in earundem Ephemeridiuni Tomo II. (ibid. 1803.) No. VI. p. 82—92., et No. VII. p. 98—107., argumentis demonstrans, Confutationem primo latine scriptam et deinde in germauicani linguam translatani esse. Ail enim p. 86.: „(Sg todrc unbcgreifticf) , ttie ber ^x. a3evf. [Mayer] tn ber Harmon. A. C. eine bloge ajerfiou »on ?5ati'if'i'^ |)^itte finfccn fonnen, (bie oud) nod^ nicmanb barin gefunben [^^XD ba gabritiuS fcin SBort ba=

»on fagt, unb iitan »ieluie^r auS feinen aBorten tn ber ^vdfaticn nid^t anbcr^ fcf)lifgen fanu, alg baf iJabrictu^

biefc lionfutation , roic cr fie im Mst. gcfunbcn \)&i, (unb feine blopc Ucberfe^ung ba^on,) l^ier l^nbe abbrucfen laffen; — toenn nid}t bec ^3v. 5Bcvf. sjon b-r Jpopotl;efe au^gegangcn irdve, ba§ oon bev (Sonfutation nuv eiu tc-ttf(^eg Dvigis nat triftivt |)dttc. Slflein biefe 33ovaugfe^ung ift cffenbnv unvic^tig. id qucd in subsequentibus comprobat argumentis. kA hoc Gableri iudicium Mayerus in earundem Epheraeridium Tonio III. (ibid. 1803.) No. V. p. 78—80. et No. VI. p. 84—87. denuo respondit, et Gableri verba in parenthesi adscripta: „bte aud} nocf) niemanb bavin gcfunbcn :^at" (scil. Confutationem latinam a Fabricio editam, versionem esse ab ipso ex germanica Confut. factam) eo refutare conatur, quod ad Riedererum in Feuerlini Biblioth. symb. I. not. ad num. 723. provocat, qui cum ipso iu ea re consentiat. [Verba vero, quae iliic leguntur, non Riedereri, sed Feuerlini sunt, vide supra p. 23 sn. antenctam ')]. Huicresponso Gable- rus in eodem Tomo No. XXIII. p. 421—423. opposuit novum, in quo p. 423. recte monet, Riedererum [potius Feuer- linum] quidem Confutationem latinam a Fabricio in Harmonia A. C. propositam [quamquain falso] «^ers/owm I. I. nomi- nasse, sed non versionem ab ipso factam, sed iam a. 1530. scriptam et tantum a Fabricio editam. Nam in illius annotationis principio Feuerlinus de latina Confutatione, ex qua versio {'ermanica a. 1598. facta et edita est, haec refert: „Haec est Confutatio A. C. iussu Imperatoris et Principum Catliolicorum (Romanensium) a lo. Fabro, lo. Eccio, aliisque (non ab A. Fabricio, cui titulus praesentis editionis [scil. eiusverba: et\oa in Satein befci^rieben buvc^ A. Fabricium] eam tribuit) conscripta," etc.

•*) Vide huius Corp. Yol. XXVI. p. 105 sqq., ubi utramque Editionera huius libri'accuratius recensui.

•••) Muellerus I. I. Praef. p. XLIII. de hac et Fabricii inscriptione sic iudicat: „Attamen ut dicam, quod verum est, neque Coelestini, neque Fabricii adeo inscriptio, quae cjnfutationem Iraperatoris et Principum catholicorum noraine praelectam esse indicat, forraulae, qualera mmc habemus ertitam, et quae modo nomine et auctoritate Imperstoris est exhibita, uti etiam eius prologo et epilogo uullo niodo ita, ut inscriptio forraulae Codicis nostri [i. e. Pflugianij et versionis germanicae .Moguntinae, videtur apta."

t) Ex codem libro latinam Confessionem Augustanam a Coelestino esse repetitam, in praecedenti Vol. XXYI. p. 229 sqq.- demonstravimus.

27 PHJL. iMEL. SCRIPTA D0(tMAT1CA ET SYMBOLICA. 28

germanice, sed etiam latine esse editam, et hanc latinam (quam vero hucusque nemo reperisse videtur) postea Lipsiae a. 1603. recusam esse.

3. in Phil. Muelleri Concordia sic inscripta:

Concordia, pio et unanimi consensu repeiita Confessio fidei et doctrinae Electorum, Principum et alloruin Ordinum Imperii, Ac Eorundem Tlieologorum, qui Augustanam Confessionem am- plectuntur, et Nomina sua Huic Libro snbscripserunt , — — E. lohannis Millleri Su- perintendentis Chenmizensis , et M. Samuelis Miilleri Superintendentis Sangerhusaniy ManuscrijHo , curaque propria edita a Philippo MiLller o, Fil. et Nepote^ Theol. D. Praepos. et Praelat. ad B. Virg. Magdeburg. Sereniss. Ducum Sax. Consd. Eccles. Suprem. S. Theol. PP. et Seniore Academiae lenensis. — Sumptib. Autoris, Lipsiae et lenae ap. Lud. Gleditsch. et Tobiam Ohrling. M. DCC. V. 166'/2 plagg. 4».*)

In hoc libro Confutatio, paene 45 pagg., litt. -j-D — fF infra signatas explens, iisdem verbis inscripta est, quae apud Coelestinum leguntur, unde facile colligatur, eam non ex Fabricii, sed ex Coelestini opere esse recusam. **)

2. Codex Ebnerianus ***).

Erasmus Ebnerus, qui Comitiis Augnstanis interfuerat, latinae Confutationis Codicern, quem inde secum pottaverat, tradidit Davidi Chytraeof), qui ex eo a. 1578. in Historia. Augustanae Confessionis (ia praecedenti Vol. XXVI. p. 103 sqq. recensita) p. 173 — 212. latinam Confutationem edidit eamque sic inscripsit:

Confutatio articulorum Confessionis Pontificia , Augustae in praesentia Caesnreae Maiestatis , Ca- roli V. Electorum, Principum., st aliorum Statuum Imperii Romani in publico consilio Imperiali producta et lecta.

Ex hac Editione Chytraei Confutatio recusa est in hisce libris:

1. in Chr. Matth. Pfaffii Editione Librorum symbolicorum sic inscripta:

Ecclesiae evangelicue Libri symbolici, tria Symbola oecumenica, Augustana Confessio invariata, ejusdem Apologia, Articuli Smulcaldici , iderque Catechismus D. Ltuheri, Formula Con- vordiae. Chr. Matth. Pfafflus, Cancellarius Tubingcnsis ex editionibus primis et prae- stantioribus recensuit, varias lectiones adjunxit, allegatorum locorum penitiorem Indicem sup' plevit, loca difficilia explanavit et vindicavit, introductionem historicam praemisit, atque in

. appendice Articulos XVII. Torgenses D. Lutheri, conftdationem Aug. Confess. a Theol. Pontificiis, in Comitiis Aug. factam, Augustanam Covfessiouem variatam, primam Apologiae Aug. Conf. delincutionem aliaque subjunxit. Tubingae curabant Fratres Cottae. Anno Augu- .stanae Confessionis lubilaeo MDCCKXX. 73 plagg. litt. a — c (c % plag.), A — Z, Aa — Zz,

*) Hic liber in mea Bibliotlieca est.

••) Maellenis ipse in Praefat. inter Editiones Confutationis in opere sao adhibitas Coelestinianam non memorat, sed tan- tum p. 49. illara sub nr. 2. niodp allatani et p. 52. Fabricianam.

***) Erasmus Ebnerus, Hleronymi E. filius, d. 21. Dec. 1511. Norimbergce natus, a. 1522. adiit Wittembergam traditus disciplinae Melanthonis, cuius comes erat a. 1529. et 1530. ad Comitia Spirensia et August&na; a. 1536. inivit magistratum reipublicae Norimbergrensis, cuius legatus erai a. 1537. in Conventu Smalcaldico, et a. 1540. legatos huius civilatis Wor- matiam ad colloquium comitabatur; post?a Duci Brunsvicensi a consiliis et Praepositus Darmstadiensis fuit, mortuus est Hehnstadii d. 21. Nov. 1577. Conf. giiirnbciaifc^ed ®ele^rten-'Sericon — «erfaffet tjon @eorq Slnbr. aBilt. (S^l. I— IV. Sflurnberg u. SlUborf, 1755—1758. 4") 2:^1. I. p, 316—318.; fortaefcfet uon Stjriji. Sonr. 9io))itf(^ [%{)\. V— vm. Sllt-- borf 1802—1808. 40) S^I. V. p. 267.

f) Hoc Chytraeus in praefatiuncula, quam Confutationi ex illo Codice lalino in germanicam linguam a Gelmero Nemo- rimontio translatae In Editione altera Operis sui germanici: Ms^or?« 2)cr 5luc(fpur(]ifd)en (Sonfefeio (iRoflocf 1576. 4°, vide huius Corp. Vol. XXVI. p. 101 sq.) fol. 191'^ praemisit, hisce verbis refert: „3Bicn)ol abcr biefe ber $a>ji|ten (Sonfutation, vor etlic^en Saren, burc^ ein 93ar)vifd)en 9iatl), 5lnbream gabricium, neben bcm er|1en Satcinifc^cn (Siemplar ber Slugfpurgi» f(^cn Sonfef^ion, fomtt etlicfccn oermeinten wibcrlegungen, offentIi(!^ ju (Soricn fiatine in brucf gegeben ijl: \5nb mir ouc^ ein gcfc^rieben Sateinif^ (Sremvlar berfelbigen (Sonfutation, won bcm alten •0errn (Jrofmo @bncro, etiiDa lofunger [i. e. Senator vectigalibns pubhcis praepositus] ju Siiiirnberg, jc^unb 5iirftlid)en Srunfc^wigifc^en 9tat6, ber bicfclbe jeit anno 1530. mit auff bem {Reic^gtag ju Slugfpurg gett5cft, jugefifllct, t>nb vion ctlicl&en anbern facben, fo bafelbfi ffirgclauffen, bcric^t gcfcfccl^cn iji: @o ^ab idh bod), in 'Jorigem brucf bcbencJFen ge^obt, bie gan^e (Sonfutation jufe^en, auc^ tiefcr tjrfod^ i^albcn, ba« ic^ ba« erjie a)eubfd)e erem))lor, tt)ie e« »on itjort ju roort ouff bem (Rei^^tag ©eubf^ »erlefen: noci^ nit befomen l^otte." etc.

29 l. CONFUTATFO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 30

Aaa — Qqq (Qqq Vs plag.), A — I (I '/j plag.) sign., prima 21 foll. non num., 989 pagg. , ly^ foU. non nuni,, et 136 pagg. Appendicem continentes, S^. *)

Appendicis pagg. 7 — 41. exhibent Confutationem iisdem verbis inscriptam, quae apud Chytraeum legun- tur, excepta voce concilio, cuius loco Chytraeus habet: consilio.

2. iu Adami Rechenbergii duabus novissimis Editionibus Concordiae **) annorum 1742. et 1766. sic inscriptis :

Concordia Pia Et Unanimi consensu Kepetita Confessio fidei et doctrinae Electorum, Prin- cipum et Ordinum Imperii, atqve eorundem Theologorum, Qui Aufjustanam Confessionem am- plectuntur : Cui e Sacra Scriptura, — quonmdam Articulorum — — solida accessit Decla- ratio ; — — Czim Appendice tripartita , novis Indicibus, — Editio nova a mendis denuo repurgata. Lipsiae, in ojficina Grossiana, MDCCXLH. 86 '/g plagg. 8" min., quarum priraae 58ys plagg. sign. )( (% p!ag.), )( )(, et litt. A— Z, Aa— Zz, Aaa~Lll (Lll ^8 !>lag.) si- gnatae, prima 14 foll. non num., 878 pagg., ult. 15 folf. non num., continent Concordiam cum Declaratione et 4 Indicibus, seqq. Sy^ plagg. (a) — (f) [(f) % plag. | sign. , 92 pagg. Confu- tationem et Augustanam Confessionem variatam, extremae 21^^ P^agg- )( (% P^^g.) et A — X sign., prirna 6 foll. non num. , 314 pagg. , ult. 11 foll. non num. Appendicem tripartitam cum 2 Indicibus complectuntur.

— — (Idem Index) Lipsiae, in officina Grossiana MDCCLVI. 85^^ plagg. 8<*min., quarum pri- mae 58yg plagg. litt. a (% plag.), b, A— Z, Aa— Zz, Aaa — Lll (Lll Ys plag.) sign.^ 14 foll. noo num., 878 pagg. , ult. 15 foll. non num. Conrordiam cum Declaratioue et 4 Indicibus conti- nent, seqq. 21 plagg. asterisco (* V^ P'^§) «t litt. A — X (X V^ P^^g) sign., 4 foll. non num., 311 pagg. , ult. 8^2 foll. non num. Appendicem tripurt. cum 2 Indicibus et extremae 6 plagg- litt. (a) — (f) sign., 96 pagg. Confuiationem et Augustanam Confessionem variatam continentes.

In utraque Ed. Coufutatio iisdeni verbis inscripta est, quae in Pfaffii Ed. leguntur, praemisso hocce peculiari titulo:

Confutatio articulorum Confessionis Pontificia, in praesentia Caesareae Maiestatis Caroli V. Electo- rum, Principmn et aliorum Statuum Imperii Romoni. In publico concilio Imperiali anno MDXXX. producta et lecta una cum Augtcstana Confessione a Pliilippo Melanchthone anno MDLX. (sic male pro MDXL.) variata.

Confutatio in utraque Ed. p. 3. exordiens, in Ed. a. 17 42. p, 38. init. et in Ed. 1756. p. 40. init. finitur.

3. Codex Dessaviensis. (Wolfgangi Principis Anhalt.)

De hoc Codice et latinam Confessionem Augustanam et latinan: Conruta^ion.-^m Pontificiam continente, quem Wolfgangus, Princeps Anhaltinus, in cuius tabulario adhuc servatur, eo ipso tempore Augusta Vindeli- corum Dessaviam secum detulit ***), Ge. Gottl. Weberus in 1. ^rit. @efdj. ber ^lugfp. (5onf. P. l. p. 87 sq. haec

•) Ilic liber in mea Bibliotheca est.

'*) Concordiae Editio Rechenbergii prima cum Appendice tripartita (in cuius pecuUari titulo solo editor nomen suam ad- scripsil) prodiit. Lipsiae 1677. 8», Huius Ed. tria exempla possideo, in quorum une Appendix aeque ac ipea Concordia babet numerura a. 1677., in duobiis alteris autem 1678., unde elucet. has potius duas esse Editt., quarum altera a. 1677. incepta et finita, altera a. 1677. incepta quidem, sed demum a. 1678. tinita sit. Harum prior, quae vere prima est, Feuerlinum fugit, nam in Biblioth. symb. ed. Riederer P. I. p. 12. nr. 60. Ed. Lips. 1677. cum Append. anni 1678. appella- tur prima. — Has duas Fditt. secutae sunt hae, quas ipse possideo: Lips. 1692. (Ed. melior) cum Append. anni 1695. (Ed. melior); Lips. 1698. (Ed. melior) c. Append. eiusdem anni (Ed. melior); Lips. 1705. (Ed. nova) c. Append. eiusdem anni (Ed. 3»); Lips. 1712. (Ed. nova) c. Append. anni 1710. (Ed. 4a); Lips 1719. (Ed. nova) c. Append. eiusd. anni (Ed. 5a); Lips. 1724. (Ed. nova) c Append. eiusd. anni (Ed. 6^); Lips. 1732. (Ed. nova) c. Append. eiusd. anni (Ed. 7a). post has denique prodierunt illae duae illico accuratius recensendae, quas Item possideo: Lips. 1742. (Ed. nova) c. Append. anni 1740. (Ed. S^) et denique Lips. 1756. c. Append. eiusdem anni 1756., quae item Ed. octava in titulo nominatur. Haec, teste Winero (Handb. der theoL Lit. Ed. 3. T. L p. 321.) Rechenbergii ultima Ed. est.

•••) Muelltr in Prolegg. ad Forra. Conf. p. LXXVII sq. rccte iudicat, si Wolfgaogus Princeps exemplum Confutationis latinae sibi paraveiit, non esse, quod dubitemus, quin etiam reliqui Principes Lutheranorum, Saxoniae inprimis duces idem fece- rint, ut sibi et rei suae consulerent. Principes autera et theologos catholicos, etsi non omnes, plerosque tamen formulam

31 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 32

narrat: „3n bem ^od^furpitc^ *3(ii^al'ttfc^en eommunarc^^tt» ju 2)effau feat f{(^ no* ba6 gefcfjrieScnp (BxewpUt ber latetnif^eit Sonfefflon, fo rceilanb Jurfi 2Bolf ju 'Jln^alt t^om Oteicl&Stage ju ^Jtugfpurg 1530 mit nac^ ^aufe ge6racl)t, borgefunben, unb ®e. ^§oc^furPI. 2)urcl)taucl;t, ber regierenbe gitrfl ju ^tn^alt--2)effau, ^aSen geru^t, mir auf mein untert^anigj^eS 9lac3;fuc^en foIc^eS gnabigft communiciren ju laffcn. 2)ie >^anbfcftrift befinbet flc^, nebft ber pcHjfKic^en 6onfutation, lateinifd^ , tn einem Ileinen Duartoolumen in gruner $ergament^aut einge6unben. SBeber (lonfeftlon noci) (Eonfutation flnb foliirt, auc^ ifi bie Ie|te bon einer anbern ^anD, alS bte, fo bie Konfeffion gefd^rieSen. 2)ie (Sonfeffion fte^t in beni 3?oIumine juerft, unb fa^t bre^ jufammenge^eftete Sagen, bie awS 45 SBIdttern befiet)en." His plura ad hanc Confessionem spectantia addita sunt, quae h. 1. oinitto.

Huuc Codiceni integrum accuratissime edidit Michael Weber in hocce libro:

Confessio Auyustana el Responsio Pontificia seu Confutatio fiuae vulgo dicitur. XJtramque suntma diligentia ac fide e Codice Dessaviensi exscriptam cum Prolegomenis et Epilegomenis eadem diligentia ac fide typis reddendam curavit Michnel Weber Philos. M. Scripturae Sacrae D. Prinms Theol. Professor in Acadcmia Vitebergensi etc. (subiuncto loco Matth. XIII, 52. graece) Venditur ab Aug. Kuknio. MDCCCX. 21 plagg. , quarum prsma signo caret, seqq. litt. A — F, A — H, A — F sigu.^ prima 8 foll. non num., 96, 128, 94 pagg. , ult. fol, non num. post plag. 1. iiisertum, 8^ (prima 8 foll. epistolan) nuncupatoriam editoris continent, seq. fol. non num. exhibet hunc Coiispectum rerum huius libelli atque ordinis : J. Prolegomena. 1) De codice Dessaviens' p. 1 — 7., 2) De Protestantium biblicorum et antibiblicorum discriraine p. 8 — 96. II. Confessio Augu- stana [p. 3 — 62.] et Responsio Pontificia [p. 63 — 128.] ex Codice Dessaviensi. IH. Epilegamena. 1) Consolatio iis scripta, quorum pietas a publico religionis sacramento abhorret p. 1 — 65. 2) la pcblici religionis sacraraenti abusum p. 66 — 93.; Index locorum Scripturae p. 94.)

fn Prolegomeiiis huius libri Mich. Weber, postquam Ge. Gottl. Weberi descriptionem huius Codicis attalit (p. 1 — 3 med.) atque ea, quae de Confessione Augustana in eo contenta ab illo dicta sunt, emen- davit et supplevit (p. 3 msd. — 5 med.), de Confutatione p. 5 med. — 6. haec refert: 5^De Aug. Confessionis Confutaiione Pontificia, quae in codice nostro illi [scil. Confessioni Augustanae] subiuncta legitur, nihil narrat b. Weberus, praeter hoc unum, alia eam manu esse scriptam, nec usquam ipsum ea usum esse vidi. Con- tinetur ea paene quiuquaginta tribus foliis : in prinre folii quinquagesiml tertii pagina non nisi tres ver,sus cum d?midio leguntur, subiec<^o verbo Finis. Tria restant-~iblia vacua. Quamquam Confutatio non minus inscriptione caret, quam Confessio; tamen ei neque Prologus, neque Epilogus deetit. Sicut in priorc Confessionis parte signa numerandi atcue inscriptiones desidciantur: itd in priore Confutationis parte neque illa neque hae (ne ii Articlo quidem vicesimo) reperiuntur. Qyod b. Weberus de tribus Articulis Confessionis, quarto, quinto, et sexto, vecte admonuit [scil. Iios tres uno tenore scriptos esse], idem de duobus Articulis Confutationis, secundo et quarto, admoncndum est. Sed hic numerandi signorum , inscriptionum ac spatii intervallorum neglectus in Confutatione facilius tolerari potest. minusque lectorem impedit^ quam in Confessioncj propterea, quod in singu- lis responsionibus statim ab in-tio articuli numerus nominibus numeralibus exprimitur. In parte Confutationia postericre omnes illae inscriptiones repetitae sunt, quae in posteriore Confessionis parte leguntur, excepta una : De ufraque specie. Confutationem alium habuisse scribam, pictarum literarum, atramenti, compendiorum scri- bendi, signory.m distinguendi, et orthographiae diversitas atque inconstantia aperte ostendit. — — Uterque vero scriba linguae latinae vel plane imperitus, vel iwn satis peritus fuisse videtur. Etsi enim facile largior, ve! peritissimum calamo , praesertim fugiente, labi nonnunquam posse; tamen uterque scriba tam saepe tamque graviter lapsus est, ut, quae scripserit, ipsum vel omnino, vel ex aliqua certe parte, ignorasse non possimus non iudicare."

Hunc Codicem Dessaviensem integrum editor in hoc libro summa diligentia typis exprimendum curavit, ita, ut ipsum, quantum quidem fier; posset, in rebus etiam minimis, cum omnibus virtutibus et vitiis, redderet, et quasi Codicis imaginem aute oculos proponeret.

In hoc Codice inscriptio post Prologum posita et ab eo ac subsequentibus ne spatiolo quidem vacuo distjncta est. Nam in eadem linea, in qua Prologus finitur, incipit haec inscripiio : Ad ea quae per Electorem et aliquot principes ac ciuitates sacri Rom Jmperii in negoiio et causis Christianae et Orthodoxae fidei Sacrae Caes. Maiestuti exhihita fuerunt, hoc christiamim responsum reddi potuit.

Eodem anno 1810. Mich. Weber Confutationem ex hoc Codice Dessaviensi cum formula Confutatio-

confutationis latinam sibi describendam cirasse, testatur formula lulii Pflugii. Quapropter suspicari licst, plura Confuta- tiopis exempla adhuc in tabulariis latere.

33 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGCSTANAE. 34

nis Pflugiana(qu3m suprap. 15 sqq. recensulmus) collatam et notis exegeticis criticisque illustratam edidit-in suae librorum symbolicorum Editiouls Volumine I. sic inscripto :

Libri symbolici Ecclesiae evangelico • Lutheranae accuratius editi variique generis animadversioni- bus ac disputationihus illustrati a Michaele Webero Scripturae S. Doctore etc. VHebergae MDCCCIX typis et sumtibus Frid. Lnman. Seibt. 28% plagg. S", quarum 3 primae continent Praefationem editoris [[). III — XVI.], Conspectum fp. XVII sq.], Prooemium (i. e. Praefationem Ordinum evangelicorum Libro Concordiae a. 1580. praefixam et in seqq Editt. repetitam) [p. XIX — XLVIII.]; sequentes 7 plagg. continent Symbola catholica accuratius edlta a D. Michaele Webero, etc. Vitebergae MDCCCIX. typis et sumt. Fr. Imm. Scibt. quae EJ. orditur ab epi- stola nuncup. [4 foll. non num.], et [p. 3 — 22.] Prolegomenis ad tria symbola cath., p. 23 — 102. tria symb. cath. seu oecumenica ipsa c. annott. exhibent, adiuncto folio albo ; seqq. 8%. piagg. in- clpiunt a peculiari titulo: Confessio Augustana accuratius edita a D. Michaele Webero , etc. Vitebergae MDCCCVII. typis et sumt. Fr. Imm. Seibt. Haec Ed. orditur ab epist. nuncup. [8 foll. non num.], quam sequuntur Praefatio ad Caesarem Carolum V. [7 foll. non num.] et fp. I — XXXI.] Prolegomena ad Confessionem Augustanam, seqq. p. 1—66. cum fol. non num. exhibent Confessio- nem Augustanam ipsam. Extremae 10^0 plagg. incipiunt ab hoc peculiari titulo: Responsio ad Confessionem Augustanam Pontificia e formula Pflugiana ac Dessa')iensi edifa et notis nonnullis illustrata a D. Michaele Webero etc. Vitebergae MDCCCX. typis et sumtibus Frid. Imm. Seibt. 5 foll. non num., quae titulum sequuntur, cont. epistoiam dedicat. , subseqq. pag. I — IV. Prolegomena ad Confutationem A. C. quae vulgo dicitur, in seqq. pag. 1 — 149. Responsio Ponti- ficia seu Conftitatio e Codice P/lugiano et Dessaviensi ita coniunctim exhibetur, ut in paginis a sinistra positis Formula Confutationis Augustanae Confessionis Pflugiana, et in iis, quae a dextra positae sunt, Formula Confutationis A. C. Dessainensis e regione sic proponantur, ut utriasque par- ticulae sibi respondentes iuxta sese conspiciantur. Antepenult. et ultima pagg. vacant, in penult. pag. leguntur: Finis Vol. I. Libror. symbol. et unius loci emendatio *)..

Hae duae Mich. Weberi Editiones primum eo inter se differunt, quod in priore sola Confutatio Codi- cis Dessaviensis, in altera autem formulae Coufutationis Codicis Pflagiani et Codicis Dessav. iuxta sese e re- gione propositae sunt; deinde eo, quod in priore omnia scriptionis compendia retinentur, quae in ipso Codice inveniuntur, in altera autem ubique compendiorum loco integrae voces typis expressae sunt.

Ex hac altera Editione Mich. Weberi Confutatio Pontlficia Codicis Dessaviensis repetita est

1. a Car. Aug. Hase in hocce libro:

Libri symbolici Ecclesiae evangelicae sive Concordia. Receyisuit Caroliis Augustus Hase S. Theol. Dr. et P. P. O. lenensis etc. Editio tertia novis curis castigata. Lipsiae sumpti- bus Breithopfii et Haertelii. MDCCCXXXXVI. G3Ys plagg., prima 5 foU. non uum., CXLIV et 862 pagg. 8^ (4 foU. tltulum subseqq. continent dedicationem, praefationem et Inscriptionem operis : Liber Concordiae, pag. I — CXXVIII med. Prolegomena, p. CXXVIII med. — CXLIV. Chrlstiani II. Ducis Saxoniae, et Ordinum evangelicorum praefationes Libro Concordiae prae- fixas exhibent, pag. 1 — 830, cont. Tria Symbola Catholica, Confessionem Augustanam, Apo- logiam Confessionis, Artlculos Smalcaldicos, Catechismos minorem et maiorem et Formulam Concordiae, p. 831—856. Indices, p. 857—862. Articulos Visitatorios) **).

Huius libri Editio /., quae Lipsiae sumtibus Siihring 1827. 12° mai., et Editio 2-, quae Lipsiae sum- tibus Klinkhardt 1837. 8^ prodiit, eadem continent ac Editio 3- modo recensita.

In his Editt. 1 — 3. Confutatio exhibetur In Prolegomenis, quae in hosce septem locos divisa sunt: Loc. I. De tribus Symbolis catholicis [pag. I sq. Ed. 3.]; Loc. II. De Confessione Augustana. [p. IH — LIII.]; Loc. III. De Confutatione Pontificia f p. LIII extr. — LXXXVI med.] ; Loc. IV. De Apologia Confessionis. [p. LXXXVI med. — CIX init.] ; Loc. V. De Articulis Smalcaldicis. [p. CIX med. — CXV med.] ; Loc. VI. De utroque Catechismo Lutheri. [p. CXV med. — CXXI.]; Loc. VII. De Formula ac Libro Concordiae. [p. CXXI extr. — CXXVIII med.].

In illo loco III., brevi introductione praemissa, Confutatio inscripta: Augustanae Confessionis Rc' sponsio, ex Codice Dessaviensi (secundum Mich. Weberi Editionem in Librorum symbollcorum Vol. I. pro-

•) Utrumque Mich. Weberi librum ipse possideo. *•) Haec Editio 3. in meio libris est.

MKLANTH. OPEU. VOL. XXVII.

35 PHIL. MEL. SCRIPTA DOG.MATICA ET SYMBOLICA. 36

positam) typis repetita est hac quldem lege, ut ea, quae Codicis scriba probus, sed idiota, noo intellecta, vel la- cunis designavitj vel e suo ingenio infeliciter supplevit, e Fabricii ac Chytraei receasione restituerentur. Ex huius libri Hasiani Editione 1. Confutatio denuo edita est

a. ab Henr. Aug. Guil. Meyero in hoc libro:

Libri symbolici ecclesiae Lutheranae ad editiones principes et ecclesiae auctoritate compro- batas recensnit praecipuam lectionum diversitatem notavit^ Christiani II. Ordinumque evan- gelicorum praefationes , Articnlos Saxonum visitatorios et Confutationem Augustanae Con- fessionis Pontificiam adjccit Henr. Aug. Guil. Meyer Pastor Osthusae in Duciitu Saxo- Meiningensi. Gottingae sumtibus Vaiidenhoeckii et Ruprechtii. MDCCCXXX. 38 plagg. 8^. Folium, quod titulum subsequitur, cont. Dedicatlonem ; pag. V — XXIV. Praefationem , scri- bendi compendiorura explicationem , argumentum et errata; pag. 1 — 559. exhibeut Tria sym- bola catholica [p. 1 — 3.]^ Confessionem Augustanam [p. 4 — 30.], Apologiam confessionis [p. 31— 178.], Articulos Smalcaldicos [p. 179 — 217.], Catechismos minorem [p. 218 — 238.] et maiorem [p. 239 — 349.], Formulam concordiae [p. 350 — 512.], et duo additamenta, quorum prius praefationes Christiani II. et Ordinum evangelicorum atque Articulos Saxonum visita- torios [p. 513 — 531.], alterum Augustanae confessionis confutationempontificiam [p. 532 — 559.] continent. Pag. 560 — 584. Index *).

De ratione, qua Confutafionem in hoc libro ediderit, editor in Praefat. p. XVIII. haec scripsit : «Tex- tum confutationis, e codice Dessaviensi a Mich. Webero (Witeb. 1810.) edito repetitum, et secundum Andr. Fabricii ac Chytraei recensionem, ubi opus erat, restitutum, ex editione librorum syrabolicorum Hasiana typis exscribi curavi, ita tamen, ut raeliores orthograpbiae leges observarem et locos e sacra scriptura laudatos ubique accurate indicarem."

6. a Christ. Guil. Spiekero in hoc opere:

Confessio fidei eachibita Imperatori Carolo V in Comitiis jiugustae MDXXX, Confutatio Pontificia et Apologia Confessionis. Ad Codicum et Editionum veterum fidem recenstut varii g-eneris animadversionibus instruxit rerumfj,ue iiidice illustravit Christ. Guilelmus Spieker , Dr. Philos. et TheoL, in Academia Viadrina olim Professor , nunc Superinten-m dens et Pastor primar. Francofurti ad Viadr. etc. BeroUni, Posnae et Brombergae , typis et sumtibus Ernesti Segefridi Mittleri. MDCCCXXX. 39% plagg. 8". Prima 6 foll. duplicem titulum et epistolam nuncup. continent. Pag. XIII — XLIV. Praefatio. Pag. XLV sq. Index. Pagg. 1 — 584. complectuntur A. Articulos XVII Torgenses [p. 1 — 12.], B. Confessionem Augustanam [p. 13 — 104.], C. Confessionis Augustauae variatae varietatem cum duabus an- notatt. [p. 105 — 154.], D. Confutationem Articulorum Confessionis Po-ntificiam cum Appen- dice. [p. 155 — 214.], E. Apologiam Confessionis Augustanae. [p. 215 — 554.], F. Varias lectiones Apologiae ampliores [p. 555 — 579 med.], G. Annotationes Lutheri in Apologiam Augustanae Confessionis. [p. 579 med. — 584]. Ult. fol. non num. cont. Corrigenda et Emendanda.

In Praefatione, postquam p. XXXIII — XL. varias Confutationis formulas atque editiones memoravit, de eua editione p. XL. haec refert: »Textum excudendum curavi ad exemplar typis descriptum , quod invenitur in libris symbolicis a Rechenbergio editis, et in Prolegg. Aug. Hasii p. LXXVI— CXIV," [Editionis 1.].

Ex eadem Mich. Weberi Editione, quam Hasius secutus est, Confutatio recusa est etiam 2. a Frid. Francke in hoc libro:

Libri symboUci Ecclesiae Lutheranae. Cum Appendice quinquepartita edidit Fridericus Francke, Th. Lic. Ph. D. Archidiac. Hainensis. (11\b suhiuucine sunt effigies Lutheri et Me- lanthonis.) Editio stereotypa. Lipsiae, sumtibus et typis Bernh. Tatichnitz jun. MDCCCXLVII. 63% plagg. 8». Huius voluminis tripartiti Pars I. continet Praefationem [p. V sq.J^ Prolego- mena [p. VII — XXXVIII.], I. Symbola Oecumenica [p. 1 — 6.], II. Confessionem Augustanam [p. 7 — 50.], III. Apologiam Confessionis Augustanae [p. 51 — 299.]; P. II. cont. Prolegomena [p. V— XXV.], IV- Articulos Sraalcaldicos [p. 1 — 60.], V. Catechismum minorem [p. 61 — 90.] VL Catechisraura maiorem [p. 91—245.]; P. III. cont. Prolegomena [p. V— XVI.], VII. For-

*) Hanc librum et subsequentes ipse possideo.

37 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 38

mulam Concordiae []>. 1 — 246.], Appendicem quinquepartitam : I. Quatuor veteris ecclesiae symbola [p. 3 sq.], II. Confessionem variatani a. MDXL. [p. 4 med. — 43 med.], III. Re- sponsionem Pontificiam ad Confessionem Augustanam (E cod. Dessav, ed. Mich. Weber. Viteb. 1810. 8.) [p. 43 med. — 69 med.], IV". Repetitionem Confessionis Augustanae [p. 69 med. — 116 med.J, V. Articulos visitatorios [p. 116 med. — 119.J, atque Indicem [p. 120 — 138.].

Ut hae Editiones earumque origo seriesque facilius uno quasi obtutu videantur, addo huncce earum coDspectum :

I. Codex Fabricianus

primum editus ab Andr. Fabricio a. 1573. Fol. Ex !iac Editione recusae sunt

1. Editio Ge. Coelestini 1577. (et 1597.) Fol.; 2. Editio Lambergiaua a. 1603. 8«;

3. Editio Phil. Muelleri 1705. 4.

II. Codex Ebnerianus

primiim editus a Dav. Chytraeo a. 1578. 4** (et seqq. aDn. denuo impressus).

Ex hac Editione recusae sunt

1. Editio Chr. Matth. Pfaffii 1730. 8«; 2. Editiones Ad. Rechenbergii 1742. et 1756. 8».

III. Codex Dessaviensis

primum editus a Mich. Webero a. 1810. 8« (Editt. 1. 2.). Ex harum Editionum altera recusae sunt

1. Editiones Car. Aug. Hasii 1827. 1837. 1846. 8»; 2. Editio Frld. FraDckii 1847. 8«.

Ex harum 3 Editionum piiraa recusae sunt

a. Editio H. A. G. Meyeri 1830. 8»; b. Editio Chr. Guil. Spiekeri 1830. 8«.

In horum Codicum serie non-nisi tempus respexi, quo primum editi sunt; si vero textus eorum resplci- tur, ordo eorum inversus est. Nam Codeco Dessaviensis , quamquam scribae ignorantia multos errores et omis- siones continet, tamen ceteroquin textum genuinum formulae quintae magis genuine exhibet quam ceteri duo, quoniam ad lectionem formulae germanicae genuinae publioe d. 3. Aug. recitatae, de qua infra disseremns, magis accedit ; Codex Fabricianus autem curas secundas ostendit , quas etiam Codex Ebnerianus non plane abnuit *). Fioitis enim Comitiis theologi catholici poterant addere, demere et corrigere verba et res formuiae Confutationis tum nondum typis excusae, et demum post mortem Melanthonis aliorumque, qui his Comitlis interfuerant, in lu- cem editae, quum nemo tunc facile reperiretur, qui eos Confutatiouis post Comitia (inita a Lutheranis, ut vide- tur, plane neglectae, nunc vero temere depravatae et variatae reos ageret. Insunt adeo Editionibus Fabricii, Coelestini et Chytraei additamenta, quae versio germanica Moguntina publlce praelecta ignorat, ut in articulo de coniugio sacerdotum, quae quis dubitat quin post Comitia allita sint? Erat ergo etiam theologis catholicis Confutatio variata et mutata, sicut Lutberanis variata Augustana Confessio^ nc habebant sane, quod tam tragi- cos ederent clamores, et tanta linguae intemperantia contra MelaDthonem eiusque mutatam Confessionem furerent **).

Hanc ob causam Hasius aliique Codicis Dessaviensis textum a Mich. Webero editum tanquam gemiinum in suas Editiones receperunt, errores autem eins lacunasque ex sola scribae ignoraDtia ortos Fabri- cianae et Chyiraeanae Editionum adminiculo emendar«unt.

*) Conf. Hasii Prolegoraena p. LIV. Ed. 3. — Koellnerus in ©i^mbol. ber lutlj. .^ir^e p. 416. nota H. suspicatur, eius- modi mutationes Confutationis factas esse a quatuor commissariis , Fabro, Eccio, Wolfgango Redorfero et alio quodara, quibus Imperator, teste Cochlaeo, mandasset, ut Confutationem edereut. Conf. autem, quae infra p. 41 sq. de hac re in suprema annotatione dicentur.

••) Vide Chr. Gottfr. Mueileri Prolcgg. in Formulam Pflug. Confut, p. LV.

39 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 40

Nos quoque in sequenti Editione critica Confutationis, eiusdeni Codicis Dessaviensis textum secundum Mich. Weberi Editionem alteram recudendam curabimus adscriptis variis lectionibus Editionum Fabricii et Chytraei, atque varietate antiquiorum fornmlarum, quotquot supersunt, scil. Cochlaeanae art. I — IV. et Codi- cum Pflugiani et Monacensis.

b. GERMANICA CONFUTATIO.

lam supra p. 21 sqq. memoravi formulam latinae Confutationis'quintam iussu Iniperatoris in germanicam lln- guam ab ipsis eius conditorlbus esse translatam, *) ut Confutatio statuto die 3. Augusti in eadem lingua publice recitaretur, in qua d. 25. lunii Confessio Augustana praelecta erat **). De hac Confutatlone germanica d. 3. Aug. publice recitata ex Melantbonis epistolls ad Vitum Theodorum d. 6. Aug. (in huius Corp. Vol. II. p. 252 sq.)^ ad Lutherum eodem die (ibid. p. 253 sq.) et ad Frid. Myconium d. 8. Aug. (ibid. p. 260.) scriptis, Brentii epistolls ad Isenmannum d. 4. et 14. Aug. datls (ibld. p. 245 sq. 276 sqq.) atque Legatorum Norim- bergensium Iltterls ad suae civltatis Senatum d. 4. et 6. Aug. missis (ibld. p. 249 sqq. 255 sqq.) hanc coUe- gimus relationem.

Pos^iquam sex totis septimanis Eccius et Faber elaboraverant in Confutatione Confessionis Augu- stanae adornanda, haec tandem absoluta est ultra 50 folia complectens ***), et sic disposita, ut non theologo- rum catholicorum, sed Imperatoris nomine proponeretur. Cum d. 3. Aug. Imperator et emnes Imperii Ordines utrarumque partium in eodem conclavi, in quo Confessio Aug. recitata et exhiblta erat, post meridlem con- venissent, priusquam Confutatio ipsa f ) ab Alexandro Schweissio . qui erat a secretis Imperatorls, recitaretur, Imperator per Frlderlcuni Comltem Palallnum signiticavlt, se ab artlculis responsionis et ab ecclesia Romana non discessurum, sed In ea fide mansurum. Postea recitati sunt respouslonis artlculi, in quibus plane nlhil impietatum veterum remissum erat, sed omnla valde puerlllter erant scrlpta. Quapropter hac inepta Confu- tatlone audita multi Protestantium facti sunt tranqulUIori ac firmiorl animo ; intelligebaut enim nullam apud ad- versarios reHgionis scientlam esse. Ad finem lectionis articulorum responslonis petiit Imperator, ut etlam Prin- cipes Lutherani in illos articulos consentlrent. Quod si non fecerint, se functurum officio suo Caesareo , prout deceat defensorem eccleslae Romanae, et nolle schlsma in Germania tolerare ■]"{-). Posthaec Prlncipes Lutherani exemplum Illorum artlculorum petierunt, sed Imperator eo die respondit, se prius, quam ea exhlberi posset, de- liberaturum esse cum reliquls Ordinibus Imperii. Quibus vero postrldle (4. Aug.) convocatis tradidlt rem deli- berandam. Hinc ii re multum et diligenter agitata responderunt, et Imperatori quibusdam leglbus latis confu- tationem Lutheranis exhibendam euaserunt ttt)' Subsequentl die 5. Aug. Imperator Principes Lutheranos accer- sit, eosque per Fridericura Palatinum iterum hortatur, ut iu sententiam eant, quae scripta slt In Confutatione. De eius exemplo Inquit, se iis exhlbiturum quldem, sed hls condltlonibus, ne posthaec rem pluribus scriptis disceptarent, et ne quid hulus scripti typis excusum evulgarent *t). Melanthon, Brentius allique recte iudi- cant **t), hanc conditionem esse propositam consilio prudentum, qui videbant Confutationem inepte scriptam, si

*) Confutatlonem germanicam ex latina esse translatam, (non vero latinam ex germanica, ut quidam opinati sunt, vide sapra p. 25 sq. notam *)) elucet 1) ex germanicae genuinae in e.^iemplo Moguntino exhibitae indole, quae interpretationem redo- let, 2) ex lalinae Confutalionis liistoiia supra proposita, 3) ex solo lalinae Confessionis Augustanae in utraque Confutatione usu, de quo iam Melanthon in Apologia questus esC, vide Weberi ^rit. ®ef(^. fccr 21. (5. II. p. 439 sqq.

**) Addubitarunt quidem subinde viri doclisoimi, quiti haec formula confutationis germanica esset iam a. 1530. facta et pu- blice exhibila, atlamen, quum non haberent confutationem germanicam tabularii Moguntini, neque illam cum versione Fa- bricii conlulissent, rem in incerto reliquerunt; vide .Vlueller Form., Conf. p. LXII. ***) Sic enim in epistola Legatorum Norimb. d. 4. Aug. indicatur: 2)arauf iil bicfelbe ©c^rift, bie uBer 50 93ldtter long, »erlefen. Spalatinus vero in Annal. ed. Cyprian. p. 148. refert, Coufutationem tantum 12 folia complecti.

t) Qui, quid in hac Confutatione infra integre exhibenda contineatur, quam brevissime cognoscere velit, legat Koellnerum

\. 1. p. 408—410. §. 81.

tt) Conf. Pontani narratio in Foerstemanni Str^i» T. L Fasc. 1. p. 71. aliique libri a Koellnero in ®^mb. bet lutl). St. p. 408. annotati.

ttt) Rationes, quibus Principes catholicl moti hanc cum Lutheranis communicandam esse existimabant, ex eorum responsione a Chr. Gottfr. Muellero 1. I. Prolegg. p. XXXIV— XXXVL ex Actis Mogunlinis fol. 83 sqq. allata elucent. *t) Huius conditionis Principes catholici in responso illo non fecerant mentionem. **t) Muellerus \. \. Prolegg. p. XXXVUL lioc iudicium eo refellere conatur, quod Pontificii iam antea et postea multos

41 > I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 42

prodiret, parum responsuram dignitati nominis Imperatoris, sed magis causae offecturam. Principes Lutherani hac conditione exemplum recusarunt. Nolebant enim (ide sua polliceri, quod in manu ipsorum non erat situm, ne, quando Confutatio per alios in vulgus exiret, eius culpa in ipsos postea reiiceretur. Hanc ob causam Me- lanthoni, qui publicae lectioni Confutationis non interfuerat, per aliquod tempus non licuit eam integram videre, sed tantum ea ob oculos habuit, quae loachimus Camerarius aliique inter ipsam lectionem calamo excepe- rant et cum eo communicabant *).

Confutationig germanicae exemplum in Comitiis publice praelectum , aeque ac Augustanae Confessionis germanicae exemplum in iisdem publice recitatum, tabulario Imperii Romano-Germanici Moguntino illatum est, unde usque ad hunc diem nunquam in lucem prodiit **). Nam si Fabricius , Coelestinus aut alius quispiam habuisset hoc autographum eiusve apographum, non novam interpretationem formulae latinae, sed hoc exemplum ipsum sine dubio edidissent.

Praeter hoc autem autographum germanicae Confutaiionis, etiam eius apographuin, quod in Comitiorum Augustanorum Actis continetur, in eodem tabulario Moguntino asservatur, quod item viros doctos latebat usque ad illud tempus, quo Ge. Gottl. Weber horum Actorum, certe eius partis , quae Confutationem germanicam elusque hlstoriam complectitur, apographum publica tide essignatum a Carolo Friderico losepho Electore Moguntino, qui ea pro sua clementia in illius usum accuratlssime describi iusserat, a. 1784. accep;t ***), et in 1. ^rit. ®efd;. ber Qlugfp. Sonf. T. II. p. 448 — 452, particulas quasdam Confutationi.s germanicae in hoc apographo contentae publicavit ; integri autem apographi serius edendi consilium eius morte est perfractum.

Hoc consilium integrae Confutationis germanicae ex illis Actis edendae demum a. 1808. Chr. Gottfr. Mueller iu libro supra p. 15 sq. recensito peregit f). Hic enim, quum non ignoraret, Weberum illud apo- graphum Confutationis gernianicae adhuc (praeter fllas particulas 1. 1. ab eo editas) prorsus incognitae accepisse, petiit a Lauhnio, Consiliario Ducis Wimariensis, ut sibi auctoritate sua coasuleret et hoc apographum investi-

libellos eiusdem farinae ediderint, nec risum et contemtum prudentiorum metuerlnt, atque Coclilaeus ipse iam eodem anuo Augustae Vindelicorum in eo fuerit, ut ederet confutationem, sicut anno sequenti 1531. Dresdae praecipua illius ca- pita germauice, et tribus annis post quandani eius partem in Philippicis suis typis exscribendam curaverit, nec timuerit, ne se et confutationem ignominia afficerel. Horum vero argumentorum certe ununi e Cocblaei epistola, quam Riederer (in 1, DJai^rid^tcn jur ^irc^eii; @elef)rt«n; unb 93iic^ei---®efd5id)te T. I. p. 339 sqq.) edidit, atque ex eius Historia de actis et scriptis Luth. p. 236. (Edit. Colon. a. 1568. 80) petitum (etiam a Saligio in 1. ^iji. bev 81. (S. I. p. 270. et WaUbio in Praefat. Tomi XVI. Opp. Luth. p. 53. memoratum) iam a viro harum rerum peritissimo refutatum est. Utro- que enim loco Cochlaeus quidem refert, se iam anno 1530. Confutationera Augustae .edere voluisse, sed typographum, qui eam iniprimeret, non invenisse, praeterea Imperatorem ipsum quatuor viris, Fabro, Eccio, Wolfgango Redijrfero, et alii cuidam mandasse, ut eam ederent. (Conf. etiam, quae Bertramus in 1. Citec. Slfc^anbl. @t. 4. p. 141 sq. d? hac re ex Cochlaei et al. scriptis refert, et Koellnerus in ©omb. ber lut^. ^. p. 414. nota 3.) At Georg Veesenmeyer m libro suo: .^leine SSe^trdge gnr ©efc^i^te beS Steidiatagg gu SlugSbnrg 1530 unb ber Sluciebucgtfdjen (Sonfcffton. 2lu3 (llei^^eitigen ^anb-- unb 2)rucff^riften (9iiirnberg, 3)tucf bet (Sampefd^en Dffiicin 1830. 144 pagg. 16°) p. 134-139. satis firmis argumentis demonstravit, haec a Cochlaeo et quibusdam aliis falso esse affirmata, et Catholicos illo tempore minime Confutationem publlci iuris facere voluisse.

*) Negelein concionator in oratione sua: Norimberga veritatis testis ac cusios (Norimbergae 1730. Fol.) fol. E 1 refert: „Illorum [scil. Legatorum Norimbergensium] cura factum, ut praecipua scripti Pontificii, quo Confessionem confutasse sibi visi sunt, capita per loach. Camerarium, quem illius praelectioni publicae secum adesse voluerant, in pugillares referren- tur, quibus postea, cum confutationis exemplar denegaretur, Melanchthon Apologiam opposuit." Idem fere Legati Norim- bergenses in epistola ad Senatum d. 4. Aug. 1530. scripta (in huius Corp. Vol. n. p. 249 sqq.) enarrant apographum eorum., qu?.e Camerarius calamo exceperat, ad eundera transmittentes. ••) Ge. GottL Weber in I. Jtrit. (Sefc^. bec 31. (S. T. H. p. 442. de hoc exemplo dicit: „3)oc^ ift ba5 beutfcf)e @rcmi)Iar ber (Sonfutation, lueldjea auf beni flfJei($etag ju Slugfpurg »oc bcm ^oifer unb Cftei^ ben 3. Sluguft oerlefen t»ovben , m^ nie auS bem 3ifid)gac^i\5 jum aSorfc^ein gefommen."

*••) Weberus in L .Krtt. ©efci^. ber 21. S. T. II. p. 442. de hoc apographo Confutationis germanicae et Actorum ad eam spectantium haecce refert: „©e. ie^t regiecenbe (5f)urfiirfit. (Snaben ju SWainj, alci bec ecfjabcnfie SSefc^ii^ec unb 33ffocbecec bec SBijfcnfc^aften in ©eutfd^lanb, ^flbcn gndbigfi gecu^t, mic »on fclbigec, nebfi noc^ cinigen anfcccn Stctenfiiicf en , bie jtd) auf bie (Jonfutation begiel^en, untecm 2ten 3uniue biefeS 3al^r3 [1784.] oibimicte Slbfc^cift fectigcn ju lapcn. ^Jiac^bem ic^ bte .gianbfd^cift genau gepcuft, \)(ihi ic^ gefunben, bap fie mit bcm latcinifc^en %txi bei)m g^obciciuS unb Sf;vtcdu3 jicmlid^ ju» fammen tcifft, unb aUcc aBal^cfc^einlic^feit nac^ nid)t ucfDciingli(| bcutfc^ abgefapt, fonbecn a\xi bem latcinifd^en ubecfe^t twoc^ ben feijn mii^e: maa^en bie -^ani^ftiirift v>on Satini«mcn wimmclt, bie ju »eccatl)en fd^cincn, bag eiu lateinifdjcr %ixt jum ©cunbe geltgen. Db e« iibcigen« bte Ucfc^cift fclbfi fe^, bie »oc bem J?aifec unb 3iei(^ «eclefen toocben , obec blope (Sope», foK in eincc anbccn Beit untecfudjt ttjccben." t) Recte igitur Feuerlinus, cuius aetas nondum huius Confutationis germanicae genuinae editionem, sed tantum germani- cas versiones post Comitia Augustana ex latina Confutatione factas viderat, in Biblioth. symb. Ed. 1. p. 144. ad nr. 588. et Ed. 2. p. I. p. 125. ad nr. 723., utroque loco ad Confutationem a. 1598. Moguntiae germanice editam haec adnotavit: „Quamvis autem Responsio haec Germanice fuerit praelecta, id ipsum tamen exemplum Germanicum originale nunquam, quantum novi, typis fuit descriptum," etc.

43 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 44

garet atque inventum sibi mittendum curaret. Is precibus his benevole indulgens , hoc, postquam in tabulario Ducis Wimariensis frustra quaesiverat, tandem in scriniis b. Weberi invenit, huiusque viduam fide sua interpo- sita commovit, ut integrum apographum, quod non confutationem germanicam solum, sed fasciculum quoque ■ Actorum publicorum ad eandem spectantium et in Comitiis conscriptorum continebat, benevole Muellerx) transmitteret *).

Hic vir doctus apographum Confutationis germanicae accurate perscrutans, intellexit (id quod Weberus illo loco 41 sq. nota ***) adscripto nondum certo definiverat), hoc apographum non ex ipso autographo d. 3. Aug. publice praelecto esse descriptum, sed ex apographo in Actis Comitiorum Augustanorum conlento, has ob causas:

1. Autographum Imperatori a theologis seorsim traditum et in tanto tantorum virorum consessu prae- lectura, a reliquis Actis Comitiorum separatum fuisse atque peculiare volumen explevisse nemo neget; verum Confutationis germanicae formula, quam Weberus accepit, reliquis Actis, quae in Comitiis conscripta sunt, est illata, ut iisdem adeo paginis includatur.

2. Autographum integram Confutationem continere nemo est, qui dubitet; at formula Webero transmissa interrupta est longiori lacuna, nam desunt ei articuli duo integri : de confessione et de de- leciti ciborum cum extrema particula articuli de missa, quae vero labes inhaeret ipsis Actis Mo- guntinis^ iisque iam olim incuria eius, qui formulam transscripslt auethenticam , est allita, nam paginae exempli Webero transmissi in margine ubique additae atque adeo ibi, ubi lacuna ap- paret, sibi constant..

His duobus argumentis, quae Muellerus I. I. Prolegg. p. LXV sq. proposuit, idem p. LXVI. addidit hocce tertium :

»Apographum eius [scil. formulae Conf.] Webero transmissum non fuit tabularii Fmperii Germanici, in quo autographum sine dubio repositum est, ut Weberus ipse et alii eius fide decepti temere crediderunt, sed Electoris Moguntini, ut ex iis, quae ad extremum sunt subiecta, luculenter ap- paret. Verba autem sic se habent: 2)a§ t)or|^e^enDe QlBfctjriften ijon bem in betu (S^urfitrfiUc^en Qlrc^iS) ju 9)?ainj »orI)antienen Ur!unben genommen rcorbcn finb."

At, quamvis non negemus, Electori Moguntino etiam peculiaria Acta illorum Comitiorum fuisse, tamen ex his verbis, quibus apographi fides confirmetur, subscriptis, meo quidem iudlcio, minime certo coUigere licet, apographum Webero missum non ex Actis tabularii Imperialis Moguntini, sed ex Actis pecullarris tabularii Electoris esse descriptum. Nam Weberus 1. 1. T. I. p. 144 sqq. , ubi discrimen tabularii Imperialis, quod Viennae asservatur, et tabularii Imperialis iprimarii Moguntini exponit, de hoc altero proxime post verba, quae iam in praecedenti Vol. XXVI. p. 423 sq. nota *) attuli, addit haecce: (58 [scil. ba3 ^auptrei^Sarflji» ju ^Kainj] ]^at fettt;er mtt bem (S^urmningtfc^en <§au§arc^tt» in einem gemeinfc^aftUdjen (SrfUjgercolSe beS ciltern (Si^urfurflUc^en @c^Io^e3 geflanben, unb rtfcer 6eibe QIrd&i»e, bte untcr bem gemeinfc^aftlicften S^ial^men: 6l^urmain jifc^eS QlrdjiD, fcegriffen «crben, l^at bon \e^a etn G^urfiirftl. QlrdjibariuS nebft einigen \^m untergeorbncten Otegifiratoren bie *2luf=»

fl^t gefii^rt. <Se. (S^urfftrftl. ©naben ju SO^Jainj l^abcn jc^t bie wetfe Q3erfitgung getroffen, ba§ baS 0ieic^§ar*it) t>on

bem 6!^urmainjifc^en <§au6arc^iSi getrennt «erben foO." eto. Ex his intelligitur, illa verba apographo subscripta ad tabularium Imperiale Moguntinum optimo iure referri posse.

Muellerus autem, his argumentis propositis, p. LXVI sq. ipse sic pergit: «Verum id ne minimum quidem rei nostrae, atque antiquitati et avS^ivxCa ipsius formulae nocet, quae etsi non prima, atque in ipsis Co- mitiis praelecta, tamen ea est, quam inde exsignatam scribae in Acta publica transtulerunt. Etenim primum explet partem eorum, quae in Comitiis Augustanis publice acta et conscripta in tabulario Moguntino reposita re- periuntur; deinde modos quosdam dicendi ac verba habet eadem, quae a Lutheranis tum, cum recitabatur con- futatio, consignata et notata, et Lutheri Operibus illata modo exhibent, ut in prologo: ^perfonlic^ erfcl^en: »crflenbi» gen unb erbarn 3J?ennern bon Sjil 0^ationen (probatis ac honestis viris dioersarum nationuni, quum tamen proprie eruditi, ut in Codice Pflug. qominantur, non vero prohati viri sint berftenbige SWanner) auc^ jugefteUt, (legendam dedit:) mag biefe 'itntreort gegeben roerben (reddi potest.), art. 6. suffragatur, e8 mag nit ju <§ulf f^omen: art. 10. were ber Scib Sf)rif} t^ob nnb on ©luet: verba unb on aSIuet latina non habent. In Part. II. art. 1. verba latinae forraulae: propter pericula mos iste dandi utramque speciem desiit, auget vocabulo fliflfdjweigenb, quod quoque ii, qui in ipsis Comitiis Aug. calamo excipiebant confutaUonem , addiderunt. In art. 24. Christus ojjertur in Missa, MogunUna verbis n. 20. nullus ornatus addit: uob fiir ba8 lebcnbig SBrot G^rifium taS aSecEcn SSrot — auf»

•) Haec MueUerus ipse enarrat 1. 1. Praefat. p. X sq.

45 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 46

gert(^t, quae verba nullum exemplum exhibet latinum, sed ea, quae Lutherani calamo exceperunt, eadem verba habent etsi non in eodem articulo, nam scribae vel scribarum festinatio saepius ordinem verborum et arliculorum in Part. II. confutationis turbavit, sed in art. 28. de Potest. Eccl. baS l^etl. (Sacrametit ein gebacfen 93rot nenneten. Ex quo, nisi prorsus fallor, efficitur, formulam istam confutationis germanicam, etsi non in ipsis Comitiis con- ceptam et praelectam *), inde tamen eo ipso tenipore transscriptam eiusdem esse fidei et auctoiitatis , qua gau- debat exemplum ab ipsis auctoribus profectum, Imperatori oblatum et publice praelectum."

De huius Confessionis germanicae indole atque ratione, quae inter eam latinamque, ex qua in vernaculam linguam ab ipsis auctoribus in Coinitiis Augustanis translata est, intercedit, idem editor 1, 1. p. LXIX sqq. sic iudicat: «Quod igitur ad indolem totius fomiulae confutationis germanicae Moguntinae attinel, in uuiversum aucto- res iu tota hac formula, inprimis vero in parte eius altera condenda nimium festinasse ac trepidasse quisque facile intelliget. Angustiis enim temporis coacti quum confutationem antea latinss modo verbis consarcinatam, sae- piusque traditara nunc Intra paucos dies, antequara publicaretur, in vernaculam linguam convertere iussu essent, correpti taedio laboris saepius ac frustra consumti, et provocati, immo oppugnati ab Imperatore et Principibus, quum periculuin in quacunque mora esse videretur;, non poterant non effundere interpretationem tumultuariam, nullisque certis legibus adstrictam. Onmia nioliebantur, et moliri cogebantur, ut rem modo adproperarent, non vero, ut ei satisfacerent. Hinc accidit, ut ordinera verborum interdum furbarent, rem eandem bis ponerent, ver- bis latinis sensuni plane alienum obtruderent, saepe omitterent quaedam, quae contextus requireret, saepius autem plura adderent, quae bene abesse possent. Addiderunt tamen interdum etiam, quae obscuritatem verborum lati- norum illustrarent, acerbitatem eorum emollirent vel lenitatem exasperarent, et placitis ecclesiae Romano-Ponti- ficiae magis faverent. Verba vero prologi et epilogi, qui non a theologis, sed a scriba Imperatoris vel Principum publico ad rationem a Principibus initam sunt adiecti , neque aucta, neque iinminuta, neque oounino ulla parte mutata apparent. — Conditores vero formulae gennanicae inpriinis sibi videntur placuisse in verbis graecis et ecclesiasticis, quae ea praebet, explicandis, e. g. 5l\)oftel o^er 33ottcn, Cbristotocon, tia§ ijl:, ein SfJntter S(;riftt, Selts bat ober ^eufcfai^eit, orCiinirter ober gercei^^eter ^rtefier etc. et in arte unum, quod habet formula verbum^ duobus red- dendi, ut: vecitare eroffnen unb onjaigen, pericula @efa^rftcl?fett unb (Sdjaben, liquidum est, offenBar unb befantlt^, nuptiae d^t ober .§oct)jeit, etc. Unde factum esse quoque videtur, quod plerumque festinanter scribentibus solet evenire, ut dilatarent omnia, amplificarent et nimia verborum copia onerarent. Occurrunt etiam loei, e quibus apparet, interpretes esse secutos varias et varie mutatas confutationis formulas. Unum modo afferre sufficiat. !n art. 27. de monasteriis (p. 107. Ed. Mueller) exhibet formula Codicis Pflugiani verba: a refjulari vita — pro- fessae fuerint^ quae absunt a reliquis formulis editis, contra editae habent verba: potuerunt a sancto suo pro- posito avelU, quae Codex Pflug. ignorat: utrumque reddit et iungit formula Moguntina. In trepidatione itaque, quae conditores formulae germanicae ultro citroque agitabat, ne sibi ac formulae construendae defuisse videren- tur, omnia festinanter corrasisse, resque, quae semel dictae sensum verborum latinorum vere et plane expressis- sent, in variatis autem formulis varie prolatas varie quoque videntur reddidisse. Nec desunt loci, ubi festinatio interpretum in plane contrariam abierit partem; sic in art. 27. de monaster. fere ad extrem. (pag. 111. Ed. Muel- ler.) verba: dc voto simplici, non solenni perperam vertit: nit ijon bem fc^lec^ten, fonbern offentUdjcn ©etiibbe. At- que mirum quidem videtur, quum auctores confutationis germanicae multos formulae latinae locos immutassent, auxissent vel in brevius contraxissent , quum austeritatera et tristitiam aliorum temperassent verborum lenitate, vel aliorum lenitatem verborura rigore exasperassent, ab iis forniulae latinae non eandem datam fuisse operam: formulae enim a Fabricio, et Coelestino, quin adeo a Cbytraeo editae — eos permulta in formula germanica cor- recta et immutata neque correxisse in latina, neque immutassesatis docent.«

Haec Confutatio a Muellero I. 1. p. 123 — 190. prirnum edita sic inscripta est:

Sflom. J?ei?fert. SKatefiat | donfutatton | auf ber funf, ©^urfttrjten , Surfien unb <SUi ubcrgeben | opinion unb fcefantnuS.

Lectum in praesentia Imperatoris, Electorum et aliorum Principum.

Ex hac Muelleri Editioue haec Confutatio iterum a. 1830, edita est a loh. Guil. Schoepff in hocce libro:

3)te QBiberlegung ber 5!ug§6urgif^en (Sonfeff!on, rcelr&c im 0tamen beS JlaiferS unb ber romifc^^geflnnten vStanbe beS beutfcl)en JKei^S, am 3. 5(ugufi 1530 auf bem 9fteic^§tagc ju 5lug§6urg offentltd^ ijorgelefen njorbcn \\i; na.6;) ber Urfunbe be0 SJiainjer "Jlrc^iDS abgebrucft, mtt ciner gefc^icfttltc^en ©tnleitung unb crlau=

•) i. e. Confutationis germanicae publice praelectae autographum.

47 PHIL. MFX. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 48

ternben ^nmerfungen oerfe^en, unt) aHen ^reunben offener Q3rufung gewei^t oon 3ofe^| SSil^etm ©c^opff, 3)taf. an fcer ^reuj* unt) 5PreDiger an ber @op^ientirc^e ju 2)re8Den. — 2ei))jig 1830. -Sffiiens bracffctje Suc^^anblung. VI et 96 pagg. 8» (pag. III— VI. coat. QSorerinnerHng. p. 1 — 13. ©ef^id^t* lic^c (Jinleitung, p. 14 — 94 med. Olom. ^aiferli^er SWaieftdt Gonfutation etc, p. 94 med. — 96. (^d^Iu^» bemerfung.)

De Lac Schoepffii Editione, quam item possideo, haec monenda sunt:

1. Prolegomena historica fere integra continent e Muelleri Prolegomenis excerpta in vernaculam licguam translata.

2. Formas orthographicas, quae dicuntur, et grammaticas exempli genuiDi, nunc obsoletas, a Muel- lero servatas Schoepffius in formas nunc usitatas permutavit, de qua mulatione ipse in prae- monitione p. V. haec ait: „.§abe id) ba^er aucl? jene QluSgabe [scil. Muelleri] jum ©runbc gelegt, fo fonnte id) midj bocf? nicljt cnt^altcn, fc^on ben Znt, 6ei ber genjiffen^aftejien Zveue in 35cjug auf ben 6intt unb feI6)lt auf ben -iluSbrucf im *2ltlgen;einen, bennod^ in eincr gefdaigern unb bequemern i^orm, in >§inj!c^t auf bie neuere Ortt)ograp^ie unb ©rammatif , ben t^efern ju ubergeben."

3. Ut lacunam illam in Confuta^ionis germanicae Codice Moguntino obviam, cuius supra p. 43 sq. in altero argumento mentionem feci, expleret, nempe extremam particulam articuli XXIV. ds missa et duos subsequentes articulos XXV. de confessione et XXVI. de delectn ciborum integros, qui in ilio desiderantur, adderet, Schoepffius pag. 72 med. — 82 med. eos ex Editione anni 1629. infra rccensenda „33ritl auff ben esangclifc^en Qluga^jffel" inscripta depromsit, id quod p, 72 med. his verbis additamento praemissis indicavit: „(3)a unS ^i^r bie aJtainjer «§anbfc^rift »ertdpt, weil in il^r, folglicf) aud) tu 9J?uHer'g ^JIbbrucf, \ia% @nbe biefcg [24.] 5lrtifet§ unb bie beiben folgenbcn ganj fci^Ien, fo mag bie a5rill auf ben etoangelifc^en Qlugapfel t)on 1629 ergdnjenb auS^elfen.)"

Postquam sic et Confutationes latinas et germanicam genuinam in ipsis Comitiis factam descripslmus, denique quaeritur, utrum iDarum auctores latinam Confessionem Augustanam^ an germanicam, an utramque ante oculos habuerint. Haec quaestio, quae non exigui momenti est, iam a Ge. Gottl. Webero soluta est, qui I. 1. II. p. 439 — 452. permultis exemplis ostendit, utriusque Confutationis auctores sola latina Confessione usos esse. Idem Gablerus in 1. Neuer oder fortgesezter allgemeiner Utterarischer Ameiger Tom. II. (Niirnb. 1803. 4°) No VI. p. 86. refert hisce verbis: „TOe§t»egen auc^ QJieland^t^on [in principio primae delineationis Apologiae A. C.] fl(^ befdjwerte, Icl^ in ber 6onfutation nur auf baS lateinifd^e Original ber 51. 6. OiiJcffictt genonuaen worben fe^, unb nidjt auf ba0 teutfd^e, worin ^ boc^ fo man^eS beutlic^er erfldrt l^abc."

Ab hac Confutatione germanica Imperatoris iussu in Comitiis Augustanis ab ipsis Confutationis auctori» bus ex latina Confutatione facta plane diversac sunt

seriores translationes Confutationis latinae in linguam germanicam,

quarum plures haud longe post illa Comitia , una nuper demum e latina Confutatione factae et editae sunt *). Has omnes nunc deinceps recensebimus.

Inter has seriores translationes essent primae Editiones annorum 1569. et 1572., si vere prodiissent. At harum prior nititur solo testimonio Catalogi Leineweberiani Nizeliani, in quo p. 64, num. 229. sic recensetur:

©rfJe ungcdnberte Qlugfp. Conf. mit ber Confutation unb erficn Apologia. granffurt an ber Dbex, 1569. 4o,

•) Gabler in 1. 8ittcrarif(^e 58ldtteranni 1803. No VII. p. 97 sqq. annot. o. Editiones harum seriorum germanicarum vevsionumab Editlcne illius, quam ipsi auctores Confutationis in Comitiis iussu Imperatoris fecerunt, sic distinguit, ut illius Editionem:- Editionem germanicae Conftitationis, Editiones seriorum autem: germanicas Editiones Confutationis nominet. Ait enim: „93e>) biefer ©elegenbcit toitt id) boc^ aucb bci^lduftg bemerfen, ba^ nian beij biefcr ©treitfrage njo^l einen gegriinbeten Unter* fcbieb niac^en fonne jtoifcben ciner teutfcben 9lu«gabe ber ©onfutaticn, unb eincr SlnSgalJe ber teutfc^tn (Sonfus tation. ®ie teutfd)e (Sonfutation bejiebt ftc^ auf ba3 teutfc^e Driginat ber Sonfutation, toie fie 1530. auf bem iJfeicbStage ju ?lugdbura libcrgeben ttorben: aber teutf^e Stu^gabe ber (Sonfutation fann man ivobl aucb jebe teittfcbe Ueberfe^ung ber (Jonfutation nennen, ttenn fte gtcic^ t)on bcni teutfd^en Drigincf noc^ fo fe^r abtoeic^t; fie bleibt bod) inmter eine 5luegabe ber (Sonfutation. 9ta^ biefcm Unterf^icbe fann nian mit ®runbe bebau^jten, — bap ti jmar mebrere teutf(^e 9tu«gaben ber (Sonfutation gebe, aber noij feine 9lu5gabe ber teutf(^cn (Sonfutation." (Illo enim anno, quo Gablerus haec scripsit, Confutatio germanica e Cod. Mog. nondum edita erat.)

49 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 50

Hanc vero Ed. nunquani prodiisse, sed lantum ex typographico errore, quo 1569. pro 1596. in illo libro legitur, originem traxlsse, iam in huius Corp. Vol. XXVI. p. 4S7 sq. nota *) et p. 441 sq. nota *) memoravi *).

Neque Editio anni 1572. vere exstitit, immo demonstrari potest, ex quo errore opinio mullorum virorum doctorum seculi XVIII., hoc anno Confutatiunem germanice prodiisse, orta sit. loh. Muellerus in 1. 3)te ^(ugfpurgtfc^e (5onfe§lojt au3 l^eiltger ©ottlic^er @cftrifft erfldret. (i§am6urg, 1630. 149 plagg. 40)**) in Append. (QSet)» lagen) p. 60. num. XV. haec scripsit; „3)te wtberlegung Ber % S. geftedet bon i:en 9Jh"inrf)en unt) sBdpfttfdjen Theo-

logis l^at man lange jeit tjerborgen geljaften, enfclic^ alJer Qlnno 1572 {)erau§ gegeSen, aucft je^o tn ber Q3rtfle t)e8

Stiangel. Qluga^jffelfJ reiberI;oIet." Cum hic lihellus 93ri(I b. @. % Confutationem germanice contineat, inde facile alii collegerint, etiam verba priora: „enMtct) aber 5lnno 1572 I;erau8 gegeBen" ad Confutationem germamce editam spectare; at illa verba potius spectant ad Fabricii Editionem prlmam latinae Confutationis, quae a 1573. Fo!. pro- diitj pro quo anni nuraero, i!Io loco aut memoriae calamive ipsius auctoris ***), aut typothetae errore a. 1572. legi- tui'. Ista fa!sa interpretatione priorum verborum loh. Muelleri inductus loh. loach. Muel!erus in libro celeberrimo: Historie toon ber ©tiang. (Stdntite /*rofe.$^ u. Appell. etc. (3ena 1705. 4») p. 705. haec scripsit: QSolIigc Copia [scil. Confutationis germauicae publice praelectae] nber vtjar l>ama^l5 [in ipsis Coraitiis Augustanis a. 1530. tiorangejetgter ina§en nic!^t ^uerlangen. SBierool^I felbtge na(^gct)ent)S ein Sdl^rif^er Otat^, 5lnbrca§ Fabritius, ju (Sofln tn l2ateinifct?er (S^jrac&e burc& ben 2)rucf pub!iciret, worauf Si? Chytraeus in§ leutfc^e vertiren , unb feiner Hist. Aug. Conf. einoerleiben laffen. 5)aS Sateinifc^e Gremplar ftnPet man fonfi in Coelestino Toni. 3. pag. 1. &odj trat enblic^ [? quasi i!li libri post a. 1572. demuni editl longe prius prodiissent!] nictjt allein ai»no 15 7 2. ^a^ eigents Itd^e beutfc^e Concept an§ JJtctt, f.onPern eS rcurDe aud) im ^apifiifcljen 93uct)e, QSrifl auf ben <S&angeIifctjen 5Iug 5lpfel genannt, ni(ot rceniger tn einem anbern unter bem 9tal^men ber (Sat^oiifcffc Dcnltfi unb @tarenftecber edirten Scripto anonymo n)ieber^oIet." Quanttimvis autem mancum sit hoc indicium Editionis Confutationis germanicae, quae a. 4572. prodierit^ quippe quod neqtie titulus eius, neque locus, neque forma, neque editor, neque typographus in- dicatur (neque indicari potuit, quia eiusmodi Editio omnino non prodiit), tamen Iiuius operis auctoritas tanta fuit, ut multi viri docti seculi XVIII. , qul de his rebus scripserunt, illo testimonio freti Editionis Confutationis ger- manicae, quae a. 1572. prodierit, mentionem fecerunt -j-).

loh. Phil. Gabler in 1. 5«euefie8 tl^eol. Sournal T. V. Fasc. S. (9lurnbevg 1800. S»), ubi p. 138 sqq. librum Henkianum, quem modo in nota f) ultirao loco memoravi, recensuit, p. 148 — 150. in annotatione huic re- censioni adscripta, postquam plurimos illorum virorum, quorum in illa nota mentionem feci, attulit, addit haecce:

„93on ber teutf^en QluSgabe ber (Sonfutation 1572. rciffen aber anbere Siteratoren ntcfttS, fonbern be^aupten, 5tnbr. 5aBriciu6 |)abe biefe Sonfutation juerji unb jroar 1573. in f. Harm. Aug. Confess. l^erauSgegeben. (So unter neuern ^r. (Sm. ^JIancE ((Sefc^. beS ^roteflf. ^^el^rbegr. 39. 3. %{). 1. @. 58.). @tro6et, ber fcefanntlic^ in blefer Sitera* tur ganj ju «§aufe rcar, fagt in ben 23eitrdgen jur :Citeratur, 93. 1. @. 425.: „„©3 fant btefe Sonfutatton nlc^t el^er in ben 2)rutf, aI8 1573. «Sic befinbet fid; ndmlicf; in beS Andr. Fabricii Harm. Conf. Aug. Colon. 1573."" — ^euer» lein in f. Biblioth. symbol. p. 144. (ed. Rieder. p. 125.) fagt beS? ber teutfcf^cn 5Iu§gabc ber (Sonfutatton , «PJaftnj 1598. (welc^^e ^faff a. a. O. ftir eine jtceite QluSgabe l^dlt): »»Quamvis autem Responsio haec Germanice fuerit

•) Feuerlinas 1. 1. I. p. 65. huius Ed. ex illo Catalogo mentionem faciens addit, se eam non vidisse. Item Ge. Gottl. Weber in 1. Stugfpurg. (Sonfcfjtpn noc^ bcr Utfd^rift im 9?eicf)«arc^i« (SBeimar 1781. S*») p. 68. ad hanc Ed. adnotavit: „boc^ ift biefe Slu^gabe iccnig Sitteratoren ju ©eftc^te gefommen", pro quibus verbis potius scribendum fuisset: eam nemini ob oculos venisse.

••) Hic liber, quem nondum vidi, recensetur in 1. ^ortgefefete ©ammlung Bon 5lUen u. S^ieuen Theoi. ©a&en a. 1730. p. 214—217.

•*•) Etiam alii quidain Editionem Fabricii ad a. 1572. falso retulerunt, uti Ffaffius in Praefat. suae Editionis Confessionis Aug. germanicae (1730. 8°) in huius Corp. Vol. XXVI. p. 449 sq. recensitae p. 26., et Schoeber in iibro, ©ef^i^te bei Slug. (Sonf. 1755.

t) Ut hoc exeniplis ostendatur, nomino hosce viros doctos, qui post loh. loach. Muelleruni proximo seculo hanc rem tracta- runt. Christoph. Matth. Pfaff in Introductione in historiam theologiae literariam P. III. (Tubingae 1726. 4°) p. 410. ait: Primara huius csnfutationis editionera eamque germanicam a. 1572. prodiisse, recusara postea et Moguntiae ger- manice 1598. 4. etc. Idem referunt Etzdorf in 1. 9}orbereitung gum anbern Subetfefl (cuius Praefalio d. 11. lan. 1730. scripta est) p. 133.; Chr. A. Salig in 1. ^ifiorte ber 21. (5. T. I. (1730.) p. 270.; C. W. Beyer in I. |)ifl. ber Sl. 6. (1732.) p. 419.; Joh. Ge. Walch in Introductione in libros ecclesiae Lutheranae symbolicos (lenae 1732.4") p.416., ubi haec scripsit: [Confutatio] „Ex. parte romanensium in lingua germanica, prout ab auctoribus conscripta erat, lucem adspexit anno 1572." item in Praefat. Tomi XVI. Opp. Luth. (1745.) p. 53.; Siegra. lac. Baumgarten in !. (Srleuterun-- gcn ber ini (^rifil. (Soncorbienbuc^ tntfjoltencn f^mboHfc^cn Sd^riftcn bev e»angclif(t)Iutl^crifc^en .Kirc^e. (>&ollc 1747. 9fi) p. 86.; Chr. Guil. Frauc. Walch in Breviario theologiae symbolicae ecclesiae Lutheranae. (Goettingae 1765. 8°) p. 119.; lo. Sal. Semler in Apparatu ad libros symbolicos ecclesiae Lutheranae. (Halae 1775. S") p. 129.; Heinr. P*il. Conr. Henke in 1. Slllg. ©ef^ic^te ber ^i^l. itirc^e nat^ ber Seitfolge. Ed. 3. P. ni. (Srouufdbreeiq 1799. 80) p. 116. nota d.

MELANTH. OPBB. VOL. XXVH. 4

51 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA £T SYMBOLICA. 52

praelecta, id ipsum tamen exemplum Germanicum originale nunquam, quantum novi, typis fuit

descriptum, sed ex Lalina eius versione iterum factae sunt Germanicae versiones, eaeque diversaej Coe-

lestini 1577. et praesens Moguntina 1698.«" ©onberbar iflS aud) , bap @altg o. a. O. , nat^&em er erjdtilt, „„ba^ titefe SBtDevlegnng lange unjlc^tbar genjefen, biS Qtnbr. 5abrictu8 1573. fle tn !Dru(f gegeben"" — ^tnjufe^t: „„2)o8 teutfc^e (Soncept trat A. 1572. enblicf) cui anS ^eidjt."" 2)a3 loutet eben fo, aU njenn 1572. ireit f^oter fe^, oTci 15731 (©otlte «nan olfo be^ btefer SBortpenung ntdbt ijlelme^r in ber ^a^l 1572. einen 5)rucffe^Ier ttermutl^en? — SBer ^at nun Ote(t?t? @te6t'3 etne ^luSgabe ber teutf(^en (Sonfutation ijon 1572., ober ni*t? Unb ijl -bog teutf^e (Sonceipt, rete eS t>orgeIefen njorben, njtrflicl; gebrudt, ober \)a^m reir nur eiue teutfc^e Ueberfe^ung au9 ber gc* brucften loteiiiifcfien Confutatio? — 9Ber fann l^ier ouS eigner Qlnfidbt be§ 93udbe6, ober auS juf erlaffigen Duel« len befrtebigenbe QluSfunft geben? 6ine grunblidje ©ntfd^eibung fonnte ben iJiteraturfreunben nic^t onberS alS wiQ» fommen fe^n."

Ad hanc Gableri quaestionem I. C. Bertramus in earundem Ephemeridium (plme^eS t^eol. Sournol) Toni. VIII. (SRiirnb. 1801.) Fasc. 5. p. 438 — 442. in dissert. II. sic inscripta: ^Ucber bie erftf 'iluSgabe ber teut» fd^en faft)olifci)en 6onfutatiou ber ^lugSburgifd^en (Sonfeffion." eo respondit, quod, quae primum in 1. SGBoc^entl. >§aflifd?c Qlnjeigen a. 1770. in dissert. inscripta: „93on :pabf(Ud?en Sonfutationen ber ^lugfpurgifdjen (Sonfefion," in Num. 22 — 25. proposifa, pag. 351 — 354. in nota 5. et in 1. Siterarifc^e ^b|anblungen <Bt 4. Nr. V. p. 116 — 158., ubi eandem cum additamento repetiit, p. 123 sq. in nota 6. iam dixerat, denuo exhibuit. In hac dissert. iudicat, eos, qui Confutationem geriTJanicam a. 1572. primum prodiisse opinentur, in errore versari, in quem eo inducti sint, quod Editionem anni 1573., pro quo perperarn anuKS 1572. scriptus sit, non de Fabriciana Editione Inthiae Confutatio- nis, sed de Editione germanicae Ccnfutationis intellexerint, quoniam loh. Muellerus I. 1. addidit, eam in libro SBritl etc. inscripto repetltam esse. Praeterea memorat, se alio loco .suspiratum esse, istum errorem eo esse ortum, quod Confutatio germanica cum Coufessione germanica in Corpore Brandenburgico a. 1572. edita confusa sit.

Ad hanc Bertrami dissertationem Gablerus I. I. p. 443 — 446. scripsit additamentum , in quo item contendit, a. 1572. Confutationem germanicam nondum esse editam, et de istius erroris origine haec refert: WuKwt a^eiuung ge^t alfo furj bat;tn: „3o^. 3oad?. aKiiIIer [in I. ^tfiorte ber G^t). @tanbe P3roteft. u. QlugSb. Sonf. 1705.] ]§at bem 3o^. sWiitler [%\xa,ih. (Sonf. J&omb. 1630.] bie fatfc^e 3a^ria]^t 1572. (jtatt 1573.) noc^gefc^rieben, unb noc^ obenbrein i^n fatfd) berfionben; unD bie f^pdtern 2:i^eotogen l^oben otle ^m Sol^. Soo^im SJiiiller ob* unb auSgefcfirieben; benn jle ftimmen meift lui^rttic^ mit i^m iiberein. 2)ic literorifdje ©eneologie ber folf^en (Soge ifi olfo nodf» meiner SUieinung fofgenbe. 3oi^anu 5KuIIer icoflte rco^t tion ber ;?flteinifd)en (Sonfutotion ijerftanben fe^n, reelc^e QtnbreaS SobriciuS 1573. juerft J^erou^gegeben i^ot: er rebet ober uubeftimmt Sjon einer longe ^eM berborgen gei^ottenen, enbtic^ ober l^erauSgegebenen Gonfutation; nur fie^t burcl^ einen 3)rurf» ober <Srf;reibs ober ©ebddjtni^fel&Ier 1572. fiatt 1573. 3o» l^onn 3oo^im aRftller ober, ber ben 3ol^onn SWiifler bor fic^ l^atte, sjerftonb ii^n unric^tig ijon bem teutfdjen (Sonce^t, weil So^ann SWiiQer fogteid) l^inju fe^t: „au(^ je^t in ber 93riUc be§ di^onget. Qtuga)3fetg wieber^ott" , (yoo ober nur bic teutfd^c Ueberfe|ung fie^t). Unb fo entftonb boS ©eirebc bon Unridjtigfeiten be^ Soi^ann Soo^im 2>?fiIIer. 5)iefc trrigen ^tngaben :pfianjtcn fi^ nun burc^ ll^n ouf bie folgenben S^eologen fort, bie, olf)ne iceiter ju unterfu(^en, nur ben 3ol;ann Soo^tm 3)hifler obfd^riebcn, beffen QSud; o^nel^in alS ein J^ou^tbud) in ber OteformotionSgef^idlte betrocQtet unb iiberall ongefui^rt wurbe."

Eadem sententia, Confutationem germanicam anno 1572. nondum editam esse, proponitur et argumentis firmatur a Mayero, lurisconsulto Erlangensi, in I. Neuer oder forigesetzter allgemeiner litterarischcr Anzeiger T. I. (Nurnberg 1802. 4») No. XVI. p. 355 — 359. in dissert. sic inscripta: Ueber die von dem Hrn. D. Gabler in Altdorf im theol. Journal von 1800. St. 8. S. 150. aufgeworfene Frage: ob es eine teutsche Aiisgabe der Confutation der A. C. von 1572. gebe^i und iiber die von dem Hrn. M. I. C. Beitram in demselben Journal von 1801. B. II. S. 438. n. f. darauf gegebene Antwort , iterumque a Gablero iu earundem Ephemeridium T. II. (ibid. 1803.) No. VI. p. 82—92. et^^No. VII. p. 98—107. in praeclara dissert. inscripta: Prilfung der Nr. XVI. des ersten Bandes der litterarischen Bldtter aufgestellten Griinde, dass es keine teutsche Ausgabe der Confutation der A. C. von 1572. gebc, dass aber das teutsche Original dieser CQnfutation 1629. in der Brill auf den emngelischen Augapfel abgedruckt worden sey., ad quam in eiusdem Tomi No. XI. p. 179 — 182. ad- scripsit additamentum sub hocce titulo: Kleiner Nachtrag zu meinem Aufsatz iiber die Confutntion der A. C. in diesen Litt. Bliittern Nro. VI. und VII. In his tribus Numeris luculenter disseruit de Confutatioois germa- nicis Editionibus, quo nomine seriores versiones germanicas ex Confutatione latina factas insignivit (vide supra p. 47 sq. notam *)).

Ad eandem quidem rem spectant quoque in earundem Ephemeridium Tomo III. (ibid. 1803.) No. V. p. 78 — 80. No. VI. p. 84 — 87. Mayeri responsio sic inscripta : Kurze Duplik auf die weitliiuftige Replik des Hrn. Dr. Gablrr's, die texdsche Confutation der A. C. betr., item Gableri responsum in eiusdem Tomi No. XXIII. p. 421 — 423. propositura sub hac ioscriptioae : Kurze Antwort auf die Duplik des Hm. Hofr. Dr.

53 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. ^ 54

Mayer" s, et denlque huius Mayeri alterum responsum in earundem Ephemeridium Tomo IV. (ibid. 1804.) No. X. p. 145 — 152. exhibitum et sic inscriptum: Aniwort auf die sogenannte kurze Antwort, ocler vielmehr auf den tieuen Angrif des Hrn. D. Gabler's die teutsche Confutation der A. C. betr. ; sed in his controversia inter utrunique orta, praesertim Mayeri culpa, ita agitur, ut parum utilitatis ex his extremis responsioni- bus capiatur.

Confutationera germanice nondum a. 1572. esse editani, argumentantur in his Ephemeridibus

1.) Mayerus eo, quoc^ Fabricius in praemonitione Harmoniae Conf. Aug. a. 1573. primura editae ait, se mirari, Caroli V. Imperatoris, et Catholicorum Principum rescriptum factioni Lutheri ad re- futationem Confessionis propositum hactenus, quod sciat, non fuisse typis mandatum;

2.) Gablerus quoque eo, quod Chytraeus a. 1576. Confutatioaera latinam por Gelmerum ger- manice reddendam curavit, id quod sine dubio non fecisset, si tunc tenvporis g^rmanice iam' edita fuisset *).

Ex hac relatione eorum, quae de germanicae Confutationis Editione anni 1572. scripta sunt, elucet illo anno Confutationem germanicam non prodiisse.

Quapropter vere prima inter seriores translatlones germanicas latinae Confutationis est:

Gelraeri Nemorimontii, Conci®natoris Rostochiensis, versio germanica Confutationis latinae ex Codice Ebneriano.

Cuius translationis ansam dedit Dav. Chytraeus. Hic enim, postquara in prima Editione libri sui germanici: Historie ber QUigf^). GonfefSion (jKofiotf 1576. 4") ea tantum dederat, quae inter praelectiouem publicam Confuta- tionis germanicae d. 3. Aug. 1530. a quodam Lutherano erant calamo excepta, in altera huius libri Editione, quae eodem anno prodiit, integram Confutationera germanice exhibere volebat. Quo consilio Codicem Ebnerianum germanice reddendum Gelmero tradidit et versiouera ab eo factam ia altera illius operis germaiiici Editione, quam in praecedente Vol. XXVI. p. 101 sq. recensui, primnm typis descripsit fol. 19P — 219'' init. , prae- missis brevibus Prolegomenis, in quibus ipse testatur, versionem esse Gelraeri Nemorimon tii **), eanique in tribus sequentibus Editiouibus eiusdem libri, quae Rostochii 1576 — 1577., 1577 — 1576., 1577. prodierunt, et in Ed. , quae Francofurii ad Moenam 1580. 4« recusa est***), fol. 135'' — 156'' repetiit. Haec translatio a. 1576. adornata sic inscripta est:

CONFVTATION

ober

SCiberlepng ber 5irtiM in be^ S^ur*

fitrPen ju ©ad^jfen J}nb fetner mitbernjanb»

ten 33efentntS ju Qlugfpurg ijBergeben,

93on ben $a)3iftif(^en Xl^eologen gefteUet, snb tn

gegcnroerttgfett .Retf. SO^at. ben (5:^nrfurfien, ^urflcn

^ Snb anbern <5tenben beS Diomif^en Olet^S of«

fentlic^ sjerlefen, am 3. Qlugujit Anno M. D. XXX.

Jianc translationera loh. Georg. Walchius in suae Editionis Operura Lutheri Tomo XVI. p. 1219 — 1274. recudendam curavit, libro, ex quo eam deprorasit, oon indicato. Inscriptio h. 1. eadem est, quae apud Chytraeum legitur.

•) Hoc Chytraeas ipse testatur in Prolegomenis translationi germanicae 1. 1. praefixis, vide supra p. 27 sq. notam f) et subsequentem notam **).

•*) Ut lectores haec ex ipsius Chytraei verbis cognoscant, priori illorum ProlegomeBorum parti, quam supra p. 27sq. iiota f) iam adscripsi, h. 1. addoalteram eorura partem. Post illa enim verba „noc^ nit befomen l^atte." 1. 1. subsequuntiir haecce: „5)iettieil aber ettfc^e, aud^ bem 35eubf(^en lefer, nit snbienfiliri^ eradjten, fonbeilic^ ber Slpologlen l^alben, ba3 bie gan^e (Sonfutatioa, hjel^e tn bev Slpologia toiberlcget, aud^ in 35eubf^er ®)?x<xi) gelefen toerbe: ©o ^ab fc^ fie bnr^ 2)?. ©elmerunt Slemorimontium, ^aflorn on^ie gu Qiofiocf tterbeubfien, »nb an biefem ort gan^ »ub «nj^erftiimmelt fegen lajfen, bi^ etH)a eitt mat ba3 Seubft^e Drfginal, tt^ie ti ouff bera (Sei^gtog «erlefen, ou^ tuirb l^erfijr lomen."

•*) Has quoque quatuor Editiones in huius Corp. Yol. XXYI. p. 101—104. recenstli.

4»

65 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 56

Temporis ordine inter seriores translatiunes secundum locum tenet

Georgil Coelestini versio germanica Confutationis latinae e Codice Fabriciano.

Utruni haec translatio ab ipso Coelestino, an ab alio scripta et ab illo tantura edita sit*), definiri nequit, quoniam de hac re in Editlone sua nihll dixit. Haec versio germanica sine dubio facta est ex Confula- tione latina, quae in eiusdem Historia Comitiorum Augustanorum a. 1577. primum edita (in praecedenti Vol. XXVI. p. 105 sqq. recensita) Toroo III. continetur, haec autem ex Fabricii Harmonia Confessionis Augu- stanae recusa est (vlde supra p. 25 sq.); ergo Codex Fabricianas illa versione germauice redditur.

Haec versio primum prodiit a. 1577. in hocce libro:

3)te erfie, sjngeenberte, OJe^te, njare 5lugfpurgtfd?e Confession, rcie fcte ouff bem SlietctjStag ju Qlugfputg a. 1530 Carolo V. bbergeben, ju 9)?ein| tn beS 0tei(^S Qlrc^tsiS Se^gelegt, s?nb au8 bent Orlginal 6etben S^ur* fitrRen Sadjfen cnb 33ranben6urg jugefcbidt. II. Gonfutatio ober SBiberlegung oon ben 35a)jpifci)en roibetc btefelbe «bergeben. III. 2)le erfie, dtec^te, QBare Ql)3otogia QIuS M3^tlip:pt onb ber 3fit anroefenben i^eologen Gorrectur i;nb «.^a.ib trerolic^ atgefcI^rieOen. QlUen 6:|)rifieu jur feeftenbigen gen)i§^ett bnb ijngefdl^ereeten S3e* fentnuS in 2)rucJ gegeben. ®eorg 6eIef!inuS 3)octor M, D. LXXVII. Cum Gratia et Priuilegio 4» (sine loci et typographi nomine) **).

Haec trium scriptorum collectio ter recusa est (Ctim priuilegio Saxonico et Brandenburgico.) J^tanrf* furt <x\\ ber Ober, 1596- ^^*, ibid. 1597. 4« et 1603. A^, in quibus autem Editionibus in titulo nomen Coelestini et post praefatiunculam articulorum Suobacensium integra Dedicatio desiderantur. Harum trium Editionum pri- mam anni 1596. nondum vidi; secunda anni 1597. et tertia anni 1603. sic inscriptae sunt:

2)ie (Srfie/ | aSngeenberte / Oiec^te/ mare | * Qlugf^jurgif^e | (Sonfefgion/ | *aBie bie auf bein tReid^Stag ju | *QIugfpurg/ Qtitno 1530. (Sarolo V. | »6ergc6en/ ;^u SD^ein^ in be6 OJeic^S 5Ir^iui8 6e!?ge* | legt/ bnb ani bem Driginal beiben Gi^urfttrfien | ©adjfen sjnb 35ranben6urg jugefcl;i(ft. | II. | *6onfutatio ober SCBibers legung/ »on ben | 93a)3fiifcl;en «iber biefelbige i)berge6en/ etc. j III. | 3)ie ©rfie/ OlecJjte/ SBare/ | *%)fo» logia. I 5Iu8 5pt)ili)3pi bnb ber jeit annjefcnben Xljeologen | (Sorrectur ijnb i^anb treirlid^ bef^rieben etc. | 5tnen Qll^riflen jur befienbigen geinigl^eit t)nb tinge= | fC^etcetem SefentnuS auffS netti in 3)rurf gegeben. | *Cum privilegio Saxonico et Brandeburgico. | 3n ijerlegung g-rieberi^ <§artman8/ 33u(^fii^rer | in Srantffurt an ber Dber/ 3m 3a^r 1597. (Hic titulus, cuius sex lineae asteriscis signatae rubro colore impressae sunt, figuris ligno incisis cinctus est.) 25^2 plagg. litt. % — ^, 93 — 3, % — ^ (•&V2 P^^S-) sign., 102 foll. non num., 4^*. (Tituli pars aversa continet praefatiunculam Editoris: ^^^n ben (ll^rifi» Ii<^en Sefer, quae spectat ad seqq. Articulos Suobacenses; seqq. 3 foU. % 2 — 4. Articuli 17 Suoba- censes, praemissa Lutheri praefatione; plagg. 93 — St Confessio Augustana germanica; seqq. plagg. 95 — S Confutatio germanice reddita; seqq. plagg. QI — <& 2* Apologia prima germanice; ult* pag. J& 2" vacat) ***).

— • — (Idcm Index iisdem lineis et coloribus impressus et iisdem figuris cinctus. Duae extreraae lineae diversae sic leguntur:) @ebru(ft be!^ Sriberict; «&artman, 93ud)fit^ret ] in grancffurt an ber Dber/ 3m 3cil^r 1603. (Hic tit, praeter duas extremas lineas, tantum unius vocis varia scriptione: lln. 2. ^ rca^re et lin. 14. Jffia^re a praeced. tit diflFert) 25 '/o plagg. litt QI— Jt, 2ta— J&^, 5laa— .&^^ («6^^

'/2 plag.) sign., 102 foll. uon num., A^ (Plagg. QI — ^ primis plagulis 51 — Jt praecedentis Ed. re- spondent; *ita — <^l^ mediis plagg. 93 — 3, ult pag. ^^ 4" aeque ac 3 4** vacat; 5Iaa — JQti^ extremis plagg. 51— .5, ult. pag. J&^ 2" et <§ 2»^ vacant) f).

Confutatio, quae in secunda huius libri parte exhibetur, sic inscripta est:

•) Haec dubitatio mihi movetur eam ob causam, quod etiam alias aliorum curas, nominibas eorum celatis, in suum usum convertit, e. c. Augustanam Confessionem latinam eiusque Confutationem latinam ex Fabricii Harmonia A. C. repetiit, quamqiiam gravissiraa probra in eum ingessit. Conf. supra p. 25 sq. et Vol. XXVI. p. 229 sq. atque Weberi ^ixi. @ef<^. ber 21. (5. I. p. 74 sq. 116 sqq.

••) Hanc Editionem, quae iam in praecedenti Vol. XXVI. p. 441 sq. recensita est, nondum vidi. — De latvna collectione huic

germanicne siraillima supra p. 25 sq. dixi. **) Hanc Editionem ex Bibliotheca Orphanotrophei Halensis in manibas habeo. In hoc autem exemplo ultimum folium deest. t) Haec £d. ex Bibiioth. senat. Norimb. mihi ad manus est.

57 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 58

CONFVTATIO,

3)a8 Iji SBteberlegutig ber | STOonc^e tint) ^avifllfc^en X1)tO' \ logen, bie fle roieber ber ^^rotefllerenben (S^ur= | furfien, Jutjien unb (gtenbe ConfessioD, wel» ( ^e j!e J?el}fer Sarolo bent fiinfften , auff ge^altenem [ afleici^fiag ju ^luflflpurgf sjberge&en , ge* |

fiellet ^aben, 5lnno 1530. 5Iu8 bem Sateln trenjUcJ? berbeutfc^et. *)

Tertto loco receoseDda est

Catholici cuiusdam (Warmuudi Ygl de Voldrerthuru) versio germanica CoDfutationis latiuae e Codice Fabriciano.

Haec versio primum prodiit a. 1598. sic inscripta:

*m6m: ^a^f: Wta^: \ *3Bc^Ianb Caroli V. l^ocl^fifeltgfier | ©ebfic^tnu^/ tnb ber (Sot^olt. | frf?en griirften/ jc. | ^tntrcort/ | *5luff bie 5lrticul ^lugf^urgifdjer | 6onfeffion/ | ©tnja in Satein befc^rieben/ 2)urrt; ] 4ndream Fabricium Leodium, \ *3e^unb aber in Xeutfc^er @)3raad^ | ijerfertiget. | (OrDameotura typogr.) | Cum Liceutia Superiorum. | *@ebrucft in ber S^urgurftltcften @tatt 9)fai;)n§/ 3)urc& [ lohaoDem Alblnum, in QSerlegung Nicolai Steinlj. | *Anno Christi, M. D. IIC. (Hic titulus, cuius sex lineae asteriscis si- gnatae rubro colore impressae sunt, taeniis oroatis cinctus est.) 9 plagg. litt. 51 — 3 sign., 71 pagg. num., ult. pag. vacat, 4^* (pag. 3 — 5. Praefatio: %n ben (S^rifilici^en Sefer; p. 6 — 71. Confutatio sin- gulorum articulorum; ult. pag. alba est) **).

Haec versio a praecedonte, quamquam ex latioa Confutatione eiusdem Codicis facta est, differat necesse est, quod alium habet auctorem. Illa enim a Coelestino vel alio Lutherano adoraata est, hanc vero a Catholico quodam confectam esse et Catholicum habere editorem, elucet ex hac huius llbri Praefatione:

- 5tn ben (Sl^rtfilic^en lCefer.

m fe^nb (©utt^er^tger, (S^rlfilid^er ^efer) j^rer Dtel, fo wol ber ^art^eifc^en, oia sjn^art^eifc^en , Be^beS groffeS, aI6 geringeS 5Infe^en§, wk bann e&ner maffen ettlid^e ber ©elel^rten, alS auc^ 93nge(e^rten, bie j^nen biefe 3J?ut(;maffung bnb gebanrfen mad?en, fc^6))fe.(, einbilben, sjnnb fiiraenben, bie ^lrticul llugfpurgifcber (SonfefSion, fet^en niema^lS tjon jrs]enbt iemanbtS reiberlegt, niemal^lS angefoc^ten, unb refutirt «orben: j^ren sielen, sjnb fafi bem mel^rern ^^e^I, fe^nbt fol^c Qlrti» cul, ob fie fic^ bcren gleic^ttol ^oc^ rii^men, tmbefant, tmb sjnTOiffenbt.

3u aBiberlegung, sjnb abjuwenben biefer i^rer jrrigen SKc^nung, tmb tiermcinten ©ebancfen, ^at 5lnno (S^rifii 73. fcer weniger 3a^I, Andreas Fabricius Leodius, ein ^n^ , iceld^cS er Harmoniam Confessionis Augustanae etc. in* titultrt, in offentlic^en Xrucf laffen au§gel^cn, njctc^eS mcl^rmalS ju ©oUn Sateintfd^ gebrucft njorben, in reelc^ent er nit aHeiu ber (Scle^rten S^^eologen, alS loannis Dauentriani SBiberlegung, loannis Cochlaei ©rorterung, loannis Hoffmeisteri SSrt^eil, Sjnb Alphonsi Viruesij Philippicas, fonber auc^, onnb s?or aUen anbern , be§ oGer @ro§mdcbtigften SJomifc^cn ^e^fer0, 6aro(i 93. ^eiligfier (5)ebac^tnu§, Sjnb ber (Sot^oiifc^en ^}otentatcn sjnb gurfien ^lntreort, suiber bicfelbigen jufammen Dcrfaffet, s?nnb begriffen, «clc^eS 9Bertf bor etlid^en So^ren sjon einem fitrne^men J^eologo alBereit mcl^rer t^etlg in bie ^o^e ileutfd^er SRation ®)3raac^en sjcrtirt sjnnb trabucirt, obcr mit bent ZxnS. wa^ nid^t iierfertigt reorben.

JDieroeil aber bie Sjorigc ^rancffurtifd^c Dfierme§ o^n beffelBigcn wiffen, loannis Hoffmeisteri ludlcium^ jjnb aSrti^eil S)6er folctje 2IrticuI, in S^cutf^er (g^jraa^, befoitbcrS allein auf gongen, ift bipmoIS fur gut angefe|)en njorbcn, XiOi'^ oud^ SBfilanb Caroli V. Imperatoris , faligfier (SJcba^tnu^, Sjnnb anbcrer (Soti^olifcften Siirfien jl^re ^lntreort, bie ivoax fe^r fur^, sjnb bcfctjeibenli^, ober bod) gan| au§fii^rlicf> gcfictlt ift, in biefem 2)rud an Xao^ fommen modit. Qi^icnjol aber fotd^e 5lrticul ju me^rcrm tno^I sjon il^ren Si^cologcn, wie jieberman bcfonnt, fe^nb locrfe^t, ijcranbert mit (Sloffen sjnb Apo- logijs ernjcittcrt bnb sjcrmelirt roorbcn, roerben bodj oll^ie nur ollein biefc Qlrticul gcme^net, njeld;e auff bem *ilugfpurgifd)cn SReic^83;ag Qlnno 1530. ^o^figebod^ter ^i^ferlic^cn aWo^efidt fe^ubt sjbcrreic^et «orben.

*) Eandem Confutationis inscriptionem etiam Bertramus in Sitter. Slb^anbl. ®t. 4. p. 121. e prima huiu? collectionis ger- manicae Editione anni 1577. affert.

♦*) Hic liber perrarus ex Bibliotheca ducali Gothana ad meas manus est. — Recensetur a Feuerlino in Biblioth. symb. I. p. 125. nr. 723. Tituli verba: „@tioa in Satttn ttef^rieben, Durc^ Andreara Fabricium Leodium" non de auctore, sed edi- tore intelligenda sunt, id quod iam monuit Feuerlinus in annotatione illi titulo subiuncta : „Haec est Confutatio A. C. iussu Imp3ratoris et Principum Catholicorum (Romanensium) a lo. Fabro, lo. Eccio, aliisque (non ab A. Fabricio, cui titulus praesentis editioois eam tribuit) conscrlpta," etc.

39 , PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. ^

93erfcoffentU(^ rco fnb rtann foI*e grunbltcfce Qtnttrort mit fleip gelefen tint) ?rn509en, njerbe fle ni^t afletn ijtetett guf^er^igen ein embflg^ nac^bencfeng, fonber aud^ torfacfi geben, Damit einSmalS ber langwirige "Streit tonb Srrtl^umb in €fles ligionS fa(J)en auffge^afeen, t>nb bte alte bePenbige conftrmirte, tmfa^Iidje, feligmac^enbe icari^eit «iber erfant bnb on'genom» men werbe, @ott gebe feinc- ©otttirfje @nabc barju, Qtmen.

Ex hac Praetatione primum certo cof^noscitur, huius libri editorem cathoUcae (idei esse addictum, deinde etiam verosimiliter colligere licet, Confulationis latinae interpretem esse eundem, qui Hoffmeisteri iiidiciiim in ea memoratum germanice reddidit. Hoc iudicium, quod Fabricius in sua Harmonia Confessionis Aug. recudenduni curavit, primum seorsim prodiit sub hoc titulo:

loh. Hoffmeisteri iudicium de articulis Confessionis Augustanae nunc primum in lucem editum. Moguntiae 1559. 8«*).

translatio autem germanica, cuius illic mentio fit, sub hoccc:

3o!^. «§offmeiPer8 ludicium de articulis Augustanae Confessionis sjerteutfc^t bur^ SBarmunben g)gl jutn 93oIbrert^urn. (Sopanj 1597. 4»

HuDC Yglium de Voldrerthurn etiam Confutationis germanicae in illo libro exhibitae auctorem esse» Bertramus quoque 1. 1. @t. 4. p. 118. nota *) suspicatur, atque Gablerus in 1. Neuer allg, litt. Anzeiger T. II. No. VII. p. 103 sq. et Chr. Gottfr. Mueller 1. 1. Praefat. p. LXII. hanc versionem simpliciter nominant a Warmundo Ygl de Voldrerthtirn factam.

Hanc versionem a Coelestini versione omnino esse diversam, umisquisque iam ex auctorum diversitate colliget. Sed non solum eadem verba latina diversimode translata sunt, ut ex primo articulo utriusque versionis, quem infra exempli cau.sa adscribam, intelligetur, sed etiam hisce inter se di6ferunt:

1) Prologo, qui a Coelestino germanice redditus, ab Yglio autem oraissus est, quippe culus versio a primo articulo incipit,

► 2) Inscriptionibus singulorum articulorura, quae in Coelesliniana breviores, in Ygliana prolixiores sunt. E. c. primus art. in priore sic inscriptus est: Qtuff ben (Srjien Qtrticfet ber Qtufpurgifc^en Con- fession. 33on ber einigfeit beS ©ottlidjeu SBefenS. 2)er 93aj3fiif^en Qtntrcort. in altera vero sic: Caroli V. Imperatoris tonnb ber dat^otifcljen Surflen auf ben erften Qtrticul Qtntreort. Q3on ber ©inigfeit ber @5tts lic^en Sffen^ cnb roefeni^eit. Secundus \u priore habet hanc inscriptionem: Qtuff ben Qtnbern Qlrttcfel. 93on ber ©rbfunbe. 3)er SBo^fiifd^en Qtntrcort. in altera hancce: Caroli V. Imperatoris tonnb ber (5ot!^oli* lifcfeen J^iirfien ouff ben anbern 5trticut 5lntnjort. 3Son ber ©rBfitnb.

3) Epilogo, qui in Coelestini versione secundum verba extrema latinae Confutationis: quemad- modum flagitat ratio muneris sibi iniuncti, et integritas conscientia huius mundi rebus providere oportere^ sic finitur: 3)enn je foIc^eS ba6 ^o^e Qtm^)t, fo 3§rer SWo^efiot oufferleget »nnb eingebunben ifl, erforbert, 93nb fle, ©ewiffenS l^oIBen, fc^uIMg, Stefer 9BeIt nu^, ouffnemen bnb frommen trewlic^ ju bc* bencfen, nnnb mit ^odjfiem flei§ ju beforbern. In altera vero illa verba latina sic vertuntur: roic e§ bonn i^rer >yjaie|iat ]^o^e§ %m)j)t tnnb Sntegritot erforbert »nb mit fic^ bringt, ouff fold^e «Soc^en im SReicf> ju fel^cn, Unb biefetStge rici&tig ju mod^cn: additis hisce verbis: ©^rifiuS 3(Sfu8 ber roore enjigc aSrautigom feiner .Kirdben, woUe folc^e ieberjeit er^altcn mi fccnjoren, bem fe^ Sob , (5|ir tmnb $rei^ sjon ©njigfeit ju ©rcigfeit, Qlmen.

Multo raagis etiam differt haec Ygliana versio a Confutatione germanica genuina in ipsis Comitiis facta. Haec enim Ygliana Confutationi latinae, qualis a Fabricio edita est, ita fideliter, immo serviliter inhaeret, ut adeo omnia vitia, quae a Chytraeo absunt, et a quibus abhorret Cohfutatio germauica genuina, reddat turpissi- ma, et magis latine, quam germanice loquatur. Nec tamen desunt etiam loca, quamquam pauca, ubi a latina Fabricii formula discedit, quae vero varietas, vel potius dissensio videtur orta tum, cum interpres eam verteret germanice **). Confutatio germanica vero genuina, etsi ipsa quoque versa est e Confutatioue latina***), non

•) Hic liber eiusque translatio germanica illico afferenda recensentur a Fenerlino 1. 1. I. p. 126. nr. 726. 727. **) Sic Clir. Gottfr. Mueller 1. 1. p. LXIII sqq. de versione, quae in libello SiiQ etc. exhibetur, iudicat, iudiciumque suum muUis exemplis illustrat; quae autem de hac valent, eodem modo valent de Ygliana versione in universum, qulppe quae in isto libello ad verbum repetita est ex Ed. priraa anni 1598.

***) Nempe e quinta illa formula, de qua supra p. 21 sq. diximus, non vero, ut Gablerus in I. Neugr oder fortges. allgem. litter. Anzeiger T. n. Nc XI. p. 180. opinatus est, e Confutatione variata, qualem Fabricius exhibet (conf. supra P. 37 sq.).

61 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 62

reddit singula verba verbis singulis, appendit magis, quam annunierat verba, libere iungit verba et distrahlt, ad- dit et demit, modo longiora in breviora conlrahit, modo breviora ambagibus, explicationibus, additameutis et ver- bis iteratis auget *). Non autem subest vitiis, quae formulas latinas prenmnt; ratio enim dicendi^ qua utitur, etsi sordibus verborum et formularum diceadi obsoletarum horret, simplicitate tamen et perspicuitate gaudet maiori quam Ygliana, quae a verbis Fabricii pendet **).

Haec Yglii translatio repetita est in quatuor libris, quorum duos priores Catholici contra Augustanam Confessionem, quae Pupilla appellatur ***), anno 1629. scripserunt. Horum Mnw* a lesuitis Dillingensibus editus est sub hoc titulo :

«BriU anff ben ©ijangeUfc^en | Oluga^jffel | 2)aS ijl: 1 Sfttc^tige/ 6efienblge | Qtble^nung bnb in ©ott^g OBort rcoIge= | grunbte aflefutatton/ beren im 5luga))fel 5lug* | fpurgifcOer ©onfeffton / fantvtttcber gefe|ter j 5Ir= ticul/ I iDero Oiom. J?a^f. ^Waiefi. Carolo V. ijnb | ben dat^oUfd^en @tanben tn Anao 30. tmb respecti- 1 ve 52. 5u >2[ugfpurg auff gebac^te (Sonfeffion bnnb ju bero njolge» | griinbten €Refutatlon / auff atle ^ilrticul geric^tet/ »on ben (5a» | t^oUfd^en Theologis sberge* | ben/ | 2)arinnen neben anbern jufel^en/ njag bie ^ai}ferl. | ai^ofefi. »nb bie (Sat^oUfd^en @tanbt bajumal »on folc^ec | (Sonfefflon gel;als | ten. | 2)urclj | An- dream Fabricium f). | (Ornamentum typogr.) | ©ebrudt im 3a^r nac^ K^rifti | ©eburt | M. DC. XXIX. 7 plagg. litt ^21— (5) sign., 28 foll. non num., 4» {% 2-^ Praefatio ad lectorem; 51 l^ - ® 4»* init. Confutatio ex Ilbro supra recensito repetita, ex quo etiam columnarum inscriptio: «Caroli V. Imp. 5lnttt3ort [quibus verbis coiumnae a sinistra positae] *J(uff bie 5trttcul ^lugf^. (Sonfefflon [quibus co- lumnae a dextra positae inscriptae sunt] retenta est.) ff).

Praefatlo brevis Confutationi io hoc libro praeflxa haec est:

„5Correbe an ben giinfltgen Sefer.

©unfliger Sefer, njtcnjol reir je^o gnungfam 93rfa^en gel^abt, ben :2ut^erifcf)en Qlugapffel, 5puncten nseif abjute^nen, J?nb ben 93ngrunbt beffelben, ben Goncipifien Dor 5tugen ju fieUen , bieitieit aber ber me^rert^eil erbid^te Calumniae contra sedem Apostolicam, «etc^e ijor uieten Sal^ren mtt 33efianbt abgetel^net, atS i^aben rcir bem ;&iebi)aber ber 9Bar|)eit jum Beften uerorbnet, bic (Refutation, gegen bie Qtugfpurgifdbe Sonfeffloit, ijnnb wic fle Carolo V. t»bergeben, in 3)rucf tierfertigen Wdtlen, quod amicus lector bene consulat rogamus."

Confutatio ipsa ab illa praecedentis libri, ex quo recusa est, tantum brevioribus inscriptionibus singulo- rum articulorum differt, excepto primo, qui ilsdem verbis ac in illa inscriptus est solo ordine eorum paululum

*) Hac ratione Confutatio germanica genuina a latina Confutatione , ex qua translata est, quibusdam locis differt; cum enim fornnila latina publici iuris non fieret, utriusque conditores non necesse habebant, ea, quae inter transferendum in ger- manica publice praelegenda mutabant, doinceps etiam in latina formula, quae ipsis ob oculos versabantur, mutare. **) Hoc iudicium de ConfutaUone germanica genuina Muellerus 1. I. p. LXVIII. proposuit.

***) Hoc nomine Lutherani [verosimiliter ad quosdam locos Script. Sacrae, uti Prov. 7, 2. Seljalte mein @efe§, l»te teinen 5lugs a^jfel; Zach. 2, 8. SBer fie ontajiel, bcr ta)ict meinen Slugapfcl an, spectantes] Confessionem suam primura insignlverunt in libro 1628. edito, in praecedente Vol. XXVL p. 445 sqq. recensito: 5Jiotf)ir3enbige aSerttjcibigung , 2)e6 ^eiligen Oiomif^en {Reic^g (Joangelifc^er (St^ur-giirfien »nb ©tanbe Slug Stijffele. etc. SubsequenU anno 1629. Confessio Aug. laUna et ger- manica hoc nomine insignita recusa est: Pupilla Saxonica. Lipsiae 1629. 4^; 2litg;Sl)jffel ber SUtgf^urgifcfcen Sonfefjton. €ei))^ig 1629. 4f>., 8°., 12«., teste Mart. Lipenio in Bibliothecae realis theologicae Tomo L (FrancofurU ad M. 1685. Fol.) p. 110.

t) Hoc nomine, quod lesuitae editores ex prima huius versionis Editione anni 1598., abi primura Confutationis latinae edi- torem significabat, male reUnuerunt, quidam in errorem inducU snnt, ipsum Fabricium (a. 1581. mortuum) huius Ubelli esse auctorem s. editorem. Becte igitur Gablerus in 1. Neuer oder fortges. allgem. litter. Anzeiger T. 11. No. VIl. p. 101 sq. haec de ea re scripsit: „S)er ^r. fflerf. [scil. Mayer, lurisconsuUus Erlangensis, qui Fabricium editorem huius libri esse opinabatur] l^at fxt^ aber mit fo vjtelcn anbern bitrc^ ben Sifel bcr Sritt auf bcn euongelifct^eu Slugapfel »erfu6ren lajfen, lueii augbriifflit^ barauf jietjt: „„a5urc& Andream Fabricium MDCXXIX."" SUtein bic 5)il(inger Scfuiten (beren bamaltge grope ©efc^dftigfeit jum Untergange ber ecangclift^cn ^irc^e mS bcr .^ird^engcfc^idjte bcfannt ifi), m\&jt biefe Slui5gabe voi: 1629. «eranfiaUet l^aben, entlei^nten biefcn 9lamen ani ber SKattnjer StuSgabe uon 1598., tocl^e fie ol^ncfjin l^ier nur abbrucfen liegen. S)ort bejog fic^ aber ber Diame auf baS tatefnifc^e (SrcnHjIar, ba^ Slnbr. iJabriciu^ 1573. w feiner Harmon. A, C. befannt gcma^t ^at. @ben fo Uegen aber aut^ bte Gcangeltfcfjen tn bemfctbcn Safjr 1629. ben ^l^ilt))!?. a^elan? c^f^on toieber auffeben. 35enn fo roie bie 3cfuiten, in ber 58ril'l auf ben (Soangelif(f)cn Sluga))fet, bte (Sonfutation teutfc^ roieber abbrucfcn ttegen. unb ben Okmcn bc« Slnbr. gabriciufi auf ben ZiitX fc^ten, toeU biefer bie Sonfutation juerfi in feiner Harmonia A. C. in ben 5)ru(f gegcben ^atte ; eben fo Ue^en je^t bie (Stjangelifc^en bie SH)ologie ber Sl. (5. unter bem 3;itet: @ttangenf(f)en Slug3H)ffeIg S3rilten Su^er [?ci^),5tg 1629. 4"] ali Oie^Uf auf bte (Sonfutation njiebcr ab^ brucfcn, unb fe^ten ben 5Jiamen be^ ^f)tti))J) SJZetanc^t^on, gtcic^fam aXi 9Jerfa(fer« mib .§erau6geberg ber neuen ©d^rift, auf ben %\td, toeil er biefc Slj)ologfc ber Sl. (5. 1531. obgefa^t unb ^erouggcgcben :^atte." tt) Hunc librum ex Biblioth. Orphanotrophej Halens. in manibus habeo.

63 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 64

mutato, nam pro auf ben erficn Qlrttcut 'MntTOort. hic legUur: ^lntroort auff bcn erflen Qlrttcut. In reliquorum autem articulorum inscriptionibus verba priora illic ubique repetita: 5»Caroli V. Imperatoris Sjnnb ber (Sati^otifc^cn i5utficn« in hoc omissa sunt, et e. c. secundus art. inscriptus est: 5lntnjort auff ben anbern Qtrticul. S3on ber (5r6funbe.

Huius libri duae editiones eodem anno prodierunt, teste Feuerlino, qui I. 1. I. p. 133., priore editione sub nr. 767. recensita, haec addit:

768) Alia editio etiam sine indicio loci, 1629. 4.

De hoc libello 33rtn auf ben ebang. 9tugaJ)fel Mayerus Erlangensis (conf. supra p. 51 sq.) in Ephemeri. dibus: Neuer allg, litt. Anzeiger T. I. p. 358. propoguit iudicium: in eo Confutationem germanicam genuinam in Comitiis praelectam ab Andrea Fabricio*) primum editam esse. Hac in re Mayerum dupliciter errasse, iam Gablerus In earundem Ephemeridium T. II. No. VII. p. 99—107. et No. XI. p. 179—182. eo argumenta- tus est, quod 1) Andr. Fabricius iam a. 1581. mortuus est, 2) Confutatio germanica in hoc libello exhibita a Confutatione germanica Codicis Moguntini, quam Mueilerus edidit, omuino differt, cum Ygliana autem ver- sione anni 1598. (quar Mayerus ipse seriorem versionem esse 1. 1. T. I. p. 358. recte iudicat) ad verbum con- sentit: ergo hic libellus minime Coafutationem germanicam genuinam in ipsis Comitiis factam continet, neque prima eius editio nominari potest.

A/ter liber, in quo eadem Yglii versio Confutationis eodem anno 1629. recusa est, habet huncce titu- lum prolixum:

6at^otifct)er Ocutifi ober Starnficc^er/ | 2)a§ ifl/ | ^e^tfame/ sjnb fo itjot in \ ©ottcS 9Bort/ bcn Jq. Qingcmeinen Conciliis, j al& aud? in ben 3Retcl)3 Constitutionibus, $affattii= | fc^en SSertrag bnb in Qlnno 1555. auffgeric^tCOT SteligtonSrieben/ vooU \ gegrunbte Recepta onb ^lx^netjen/ rcieber ben »nlangfl aufgangcnen | 2ut^ertfc^en 5tug*it)3ffet/ benfelben beflanbid)/ gritnbli^ t>nb glu(f= | It^ au§ ber 9Bur§eI ju curtrn/ bnb bag ©eflc^t wte» | bcr jubrtngen. | 35arinnen juforberft bte im fclbtgen ^ug^ | Qtpffet njtcber bie 93a))ftttc^c ^eittgfeit/ tonnb btc 5tngc= I mcine (Sat^otifc^e ^irctj 6eftnblt(f)c (Solumnicn / f iirpc^ «intiicirt/ | 3"»« Qt^nbern blc firittlld^e 5Ir* tirfet ber Gonfefflonificn mit Sjn§ 6a* ) t^olift^en refutirt bnnb erleutcrt / bic {Rct^8:= Constitutiones, ^Paffawi* fdjer I 93ertrag tmb 9ieItgton grteben/ in biefen passibus nact» bem rc(J?tcn gefunbten | SSerfianbt aup bcn Olei^g*2lctcn erflaret/ »nnb tepc^/ njic bie 6at^o= | lif^e @tonbt benfelben cingeroiniget/ berfianben/ t?nb gc^^ol* I ten/ ^ergcgen bcr gcgent^eil Dielmol gefd^r* | tic^ ge6rod}en/ bebucirt | wirb. \ (Ornamentum typogr.) I ©ebrucft 3m 3a^r 1629. 22 plagg. litt. %—W sign., 174 pagg. num., ult. fol. album, 4» (fol. 01 2* — 3* med. Praefatio; pag. 6 — 83. Augustana Coufessio cum Examine catholico i. e. Con- futatione; pag. 84 — 174 Capita Lutheranae Pupiiiae cum Examine catholico; fol. g) 4 vacat) **).

Ex Praefatione huius libri intelligitur, hoc quoque scriptum aeque ac praecedens lesuitas Dillingenses habere auctores. In priore parte Augustana Confessio cum Confutatione ita coniunctim exhibetur, ut, praemissa Prae- fatione ad Imperatorem Carolum V., singulos Confessionis articulos subsequitur eorum Confutatio, cuius primus articulus inscriptus est: Caroli V. Imper. ijnnb ber Satl^oltf^en iJttrftcn, @tanb, (Satl^olifd^c Qtntwort auff ben erften 2lrttcut. S?on ber (Sinigfeit ber ©ottlidjen (Sffen^ »nb SCBefen^cit. reliqui autem brevius, e. c. secuodus: (Sot^olifc^e 5tntaort ouff bcn anbcrn Qtrttcut. 93on ber ©rbffinb.

An hic liber aut proxime praecedens etiam a. 1630. denuo prodierit, nescio. Pfaffius enim in Intro- ductione in hist. theol. literar. P. III. p. 410. utrumque librum sic aflFert: -nBrill auff den Evangelischen Aug- apffel et der Catholische Oculist und Starenstecher A. 1629. 1630.«, quasi alter liber aut primum, aut denuo a. 1630. prodierit. Hanc ob causam Bertramus in I^ittcr. 5l6^anbl. @t. 4. p. 126. haec adnotavit: „(Sinc3 tton fccibcn mog aud? 1630. njieber gebrutft fe^n, ob c8 gteid^ bon bcm Dculiften boburi^ noc^ nlc^t ^u errceifen ifi, Da§ in ber .§am)ttiert^eit)igung 1630. nur flel^t, er fcij untongften and) ouf ben ^lan fommen; roelc^cS bcm ffeuerleinifdjcn (Srema plor ju Solge ftifon 1629. gcfd^cl^en."

*) Alii quoque (tituli verbis, de quibus p. 61 sq. in nota t) diximus, seducti) Fabrir.ium huius libelli editorem esse opinati sunt, uti lo. Ge. Walchlus, qui in Introductione in libros Eccl. Luth. symbol. p. 219 sq. ait: „Praetcr hos ex ponti- flciorum ordine Andreas Fabricius — huiusmodi scriptorum numerum augere voluit atque hanc in rem edidit: Brill auf den euangelischen Aug-ApfTel eic^. MDCXXIX. Etiam loecherus in 1. ©eletjrten^gericon idem iudicat, quamquam ipse narrat, Fabricium iam a. 1581. extremum diem obilsse. — In alium errorem incidit loh. Casp. Funk, qui in I. 9te? formationg.- iinb Slugeburg. Sonfefftong.-^iftorie (Ulm 1730. 8") p, 236 haec scripsit: „enfcHc^ im 5. 1572. ifi bad eigent* iitfee tcutfcfee Soncejjt in einetn jjdbfilic^cn 93ud^, 33r{ll aufben eVtan^el. SlufiaDfel, unb bann in einem anbern, fo ben Sitet fu()rte: ber cat^olif^e Dculifl unb «Stavnflec^er, l^erauafommen.", iibi ulrumque librum a. 1629. editum falso ad a. 1572. refert, cum filctilia Confulationis Editione, de qua supra diximus, eum permutans.

**) Hic quoque liber ex eadem Blbliotheca ad meas manus est. — Brevissime recensetur a Feuerlino 1. 1. I. p. 135. nr. 779.

65 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 66

Tertius liber, id quo Ygl 1 1 versio Confutationis subsequenti anno 1 630. repetita est, habet huncce titulum s

a)ie Qlugfpurgifc^e (Sonfe^ion au8 ^etUger ©ottlic^er ©c^rifft crfloret uon 3o^ann SWiiller. J^amSurg 1630. 149 plagg. 40*).

In huius enim libri Parte II. exhibetur Augustana Confessio germanica cum Confutatione germanica sic coniuncta, ut singulis eius articulis subiecta sit eorum Confutatio **) , quae, testibus Bertramo in 1. Sltt. QlBl^antl. @t. 4. p. 119. et 129. nota *) et Gablero in 1. Neuer od. fortg^es. allg. litter. Anzeiger Bd. 2. (1803.) No. VII. p. 103 eq. nota v. et No. XI. p. 179 sq. ex libello SriH auff ben @0. 5Iuga^)ffet accurate recusa est. ***)

Quarttis liber, in quo eadem Confutationis versio (quamquam passim paululura mutata) ex eodem libello repetita est, huoc habet titulum:

©er njolteTOa^rtc | *@bangetlfc^e | *»2Iu9=9tpfet/ | Ober | @(^rifftmaf{tge (Srttarung atler '2Irttcul | ®er | *5lugf* ^jurgifdjen I *Confession, | QIIS beS | *Soangetifc^en @tauben8*33efantniiffe8/ | Sarinnen | <So twol^t ble (5oangeIifct;e SBari^eit, atS ber ^PaiJtjlen unb anbe- | rer gatfc^glautigen Srrt^ittner unb 30?i§brduc^e bur(^ eigene | ^tcriiSer ju @. 5;^oma6 in Sei^jj^ig gel^altene | *Sermones | (Sritnbti^ unb beutli(i& «orgefieQet reer* ben 1 O^on | *D. Augusto ^Pfeiffern / Prof. Publ. ) uab qjrebigern bafelbften. | ^C^ebfi cierfac^en megifter/ auc^ einer 93orrebe/ barinnen ber au8s ] gefprengten 3efuttifc^en Sitgen oon St)urf. So^annS unb 3o^. Srieb* | ri^§ Qtfefatl gritnblid) begegnet njirb. | Set^jsig, | ^SSertegtg 3o^ann «^erborbt ^Io§/ a3u*^anbler. | 3)afeI6ft gebrutft be^ CS^riftopl^ Steifdjern/ 1685. Novem huius tituli lineae asteriscis signatae rubro colore impressae sunt. Huic titulo integro e regione appositus est brevior imaginibus cinctus. Hic liber continet 185 plagg. litt. a — b, Qt — 3/ ^i — Huu uuu uu (cuius ult. folium album est) sign., prima 16 foll. non num., 1408 pagg., extr. 19 foll. non num., ullfc. fol. vacat. 4^ (fol. a 3^ — 6 4'' Episl. nun- cupat., fol. c P — b 4*^ Praefatio ad lectorem; pag. 1 — 1408. Confessio Augustana germanica ser- monibus illustrata. Singulos eius articulos subsequuntur eorum Confutatio ab Yglio versa, et Apologia a lusto lona germanice reddita; extr. 19 foll. non num. cont. 4 Indices) -{•).

In hoc Kbro Ygliana versio passim paulo mutata est, e. c. in art. 1. et 2. haec invenitur varietas:

Ygliana versio a. 1598. art. 1.

pag. 6. lin. 7 sq. in bem erflen Qlrtlcul,

8 — effen^ bnb Sefcn^eit

— 9 — na^ bcm 2)ecret tmb aScf^tu^

11 — i^rcr aScfanbtnu^

art. 2.

— 8 — 2 — • biefe jroeen 5IrticuI

5. nad^ bem Xauff,

8. ober begierligfeit, xotX^t in bem S^auff

Pfeifferi Uber a. 1685. art. 1.

pag. 75. lin. 9 sq. im crften Qlrticul

— — — 10. Essen^

— — — 11. nad^ bem 93ef^Iu§

— — — 12. — i^rcr (Srfdntnip

art. 2.

— 113. — 9. — ble jTOccn ^lrticul

— — — 12. nac^ bcr S^auffe,

— — — 17. unb a3egierllgfeit, TOcIci^c in ber 5!auffc

Ad has tres versiones seculo XVI. a Gelmero e Codice Ebneriano, a Coelestino e Codice Fabri^ ciano et ab Yglio ex eodem Codice factas novissimo denique tempore accessit quarta a Frid. Guil. Bode* manno facta ex Editione 1. vel 2. Hasiana suprap. 33 sq. recensita. Haec recens versio continetur in hocce libro :

2)ie (Sonfutation, bie .KanoneS unb ®Iau6en§6efc^Iuffe be^ tribentinif^en (SoncilS unb baS tribentinifd^e ®tau* 6cn86efenntni§. Ue6crfe^t unb mit gcfd^ic^ttic^en ©inleitungcn unb Qlnmerfungen 6cgleitet »on ^Jricbri^ 2BII* l^elm aSobemann, Oiector in SWunber. 5)er fat^ollfd^en Sefenntni^fd^riften erfie 5l6t^eilung. ©ottingcn 6et

*) Hic liber, quem nondum ipse vidi, accuratius recensetur in 1. gortgeft^te (Sommtung »on Slltcn unb 9ieuen Sil^eologifi^ejt Sad^en. 2luf ba« 3. 1730. p. 214—217.

**) Idem refert lo. Ge. Walch in Introductione in libros eccles. Luth. symb. p. 417.

♦**) Gablerus, postquam utrumque librum accurate inter se contulerat, 1. 1. No. XI. p. 180. sic de textus Confutartionis con- gruentia iudicat: „2)er S^crt bev teutfc^en (Sonfutotion in 3o^. aJtfillerS Slugg}). (Sonf. (fl ein (lenouer Slbbrucf be« !lerte« in ber Sritl, fogor ber (Sigen^eitcn ber aBortbilbung unbbcr Drtt;o9ro))|ie, bi« ouf toenige 2lb»ei(^un0en , unb flu(^ biefe rooren »ieHei(^t nur aBcrf be« (Se^ertf, ber mon^e« iiberfol^ ober beffer nia^en ttoUte." f) Hanc librum ipse possideo.

MELANTH. OPKB. VOL. XXVII. 5

67 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 68

93anben^oe(f unb mpve^tjt 1842. &% plagg., XVIII et 90 pagg. 8» mai. (pag. III— VI. 93oraort; p. VII — XVIII. ginlettung; p. 1—30. 2)ie (Sonfutation ot)er ^iDerlegung ber augSburgifd^en Sonfefflon; p. 31—88. 3)ie ^anoneS unb 93efc^Iuffe beS ^oct)f)eiIigen, aUgiltigen unb oUgemeinen tribentinifcfien (5oncil3, gefeiert unter ben «Caipften q^QuI III., SuIiuS III. , <|]iu3 IV.; p. 89—90. (SibeSformel be§ tribentinifcfjen (5JIauben§6efenntniffe§.) *).

BodemanDum in hoc libro Confutationem latinam ex Hasii quadam Editione Librorum symbolicorum Ec- clesiae evangelicae in linguam vernaculam transtulisse , ipse in Prolegomenis p. XI. nota 13. refert, dubium autem reliquit, utrum primam Ed. anni 1827., an alteram anni 1837. secutus sit. Cur non Confutationem germani- cam Codicis Moguntini ex Kditione Muelleriana recudendam curaverit, sed praetulerit novam latinae Confutatio- nis versionem adornare, in Prolegg. p. XI sq. has affert causas: „Qlud^ bie ^anbfc^rift, reelc^e f!c^ im mainjer Qlrctjibc Befinbet, unb bem ^ofprebiger 2Beber ju SBeimar, bem Q^erfaffer ber fritifcben ©efdjic&te ber augSB. Sonfefflon mitgetfteilt, bon beffen 9Bibrce a6er Dem {Rector u. 93ibIiot^efar «Kiitler in 3^'^ uberlaffen, unb son biefem (mit bem latein. f. g. ^flug» fc^en Jerte) 1808 u. neuerbingS auc^ »on @c^6:pff 1830 ^erauggegeben rcurbe, fann nur pdjft unnja^rfdjeinlit^ alS bie Ur- f^rift angefe^en njerben. Um fo reeniger**) rat^fam fonnte e8 DeS^alb erfc^einen, fie ^ier etnja fiatt einer neuen Ueber* fe|ung aufsune^men, jumal fic gro^ent|eiIS boc^ erjl in ein neuereS 2)eutf^ gebrac^t roerDen mupte, um f!e allgemein t)er« jtanblic^ ju madien, unb uberbie§ unootlftanbig ijl; ba^er benn aud) ©djopff baS Se^Ienbe (ba§ @nbe be8 24., unb ben gan# jen 25. u. 26. 5lrtifel) au3 bem „93riU" erganjt. @onft aber iji fle, roie aud) ber „a3ritl" unb bie QluSgabe bci 6^^trdu8, uBerall forgfaltig ju Sftat^e gejogen." — Hanc versionem interpres ioscripsit: ,,(Sonfutation ober 2Biberlegung ber aug3s t>urgifd)en (Sonfefflon."

Inter has varias Confutationes germanicas praeter temporis et auctorum diversitatem etiam haec est haud parvi momenti:

primaria iUa gemianica fere respondet ***) formulae quintae latinae, qualis in ipsis Comitiis scripta est; nam cum esset publice recitata, eamque ob causam in tabulario Moguntino reconderetur, eo a variis mutationibus servata est,ldemque de apographo, quod io Actis Comitiorum August. ibidem reconditis continetur, optimo iure contendi potest.

seriores germanicae respondent Codicibus et Editionibus latinae Confutationis , ex quibus translatae sunt, nempe Gelmeriana Codici Ebneriano, Coelestiniana et Ygliana Editioni Fabricianae, JBode- manniana Editioni Hasianae; quapropter tres priores easdem reddunt mutationes, quae in Codicibus Ebneri et Fabricii reperiuntur (vide quae supra p. 37 sq. de his Codd. dicta sunt).

Praeter has Confutationes germanicas integras memorandae sunt etiam epitomae et breviora com- pendia earum:

1. E primaria Confutatione d. 3. Aug. publice praelecta inter praelegendum calamo excepta:

a) a loachimo Camerario aliisque nonnullis Lutheranis inter praelectionem calamo annotata.

Camerarium Confutationem germanicam publice praelectam audivisse, intelligitur ex Melantbonis .epi- stola ad Lutherum d. 6. Aug. 1530. scripta (in huius Corp. Vol. II. p. 253 sq.) et Legatorura Norimbergensium litteris ad Senatum suum d. 4. Aug. datis (ibid. p. 249 — 252.), in quibus narratur, illum, quantum fieri potuerit, calamo inter praelegendum praecipua capita locorum et argumentorum excepisse. Idem quoque nonnulli alii Lutherani fecerunt. -j-) Haec ab ipso Camerario aliisque annotata cum multis suarum partium, praesertim cum Me- lanthone, qui praelectioni non interfuerat, et Luthero communicata, atque in huius Operibus typis evulgata sunt:

1. in Edif. Witteberg. Opp. german. Lutheri Tom. IX. fol. 421" — 423^, ubi sic inscripta sunt:

.Rur|cr ^u3jug ber fiirnemeflen @tiicfe, fo bie ^aipiften ju SSerlegung ber bberrei^ten 6|)riflli^en befcnts niS ber «Protcflirenben 6tenbe, Jteiferlic^er aWaiefiet jugefieat ^aben 12. Sulij. ff) 5lnno M. D. XXX.

*) Huius libri, quem ipse possideo, Pars II. continet Catechismum Romanum ab eodem in germanicam linguam translatum

(■§anno»cr, ^a^nfd)e ^ofbuddj. 1844. 23 plagg. 8" mai.). **) Haec verba: tlni fo ioeniger et quae sequuntur, ibidem p. XII. in nota 15. adscripta sunt.

***) Consilio scripsi: fere respondet; nam cum formula latina publici iuris in Comitiis non fieret, in vertendo formula ger-

manica quibusdam locis mutari poterat, ubi latina immutata mansit. Conf. quae supra p. 45 sq. de indole Confutationis

germanicae in ipsis Comitiis scriptae relata sunt.

t) Hoc elucet ex ipsius Melanthonis verbis in Praefatione Apologiae maioris (Ed. princ. fol. G ii» lin. 6 sq.): „Quidam

enim ex nostris inter praelegendum capita locorum et argumentorum exceperant."

tt) Hic vero die minime germanica Confutatio publice praelecta, sed ne prima quidem latina Imperatori iam exhibita est;.

69 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 70

auff bem JReid^gtag ju Qluggburg, 93on etUct>en ©elarten sjnter bem ofentlic^en 33erlefen ijerjeif^net, unb jufamen bradJt.

2. in Edit. lenens. Opp. germ. Luth. Tom. V. fol. 95'' — 98^ init. iisdem verbis inscripta.

3. in Edit. Altenbiirg. Opp. Luth. Tom. V. p. 221 — 224. cum eadem inscriptione.

4. in Edit. Lipsiens. Opp. Luth. Tom. XX. p. 229—232. inscripta: -

.Surjer ^uSjug 2)cr fiirnel^mften @tucfen, fo bie ^apiPen ju ffiieberlegung ber Qlugfjjurgifd^en (Sonfe^ion ^a^fcrl. SJtaj. ben 12. 3ulii jugefteUet l;aben.

5. in Edit. Walchiana Halensi Opp. Luth. Tom. XVI. p. 1267 — 1274. sic inscripta:

(Sinlgf ©tiicfe ber pa)3ifiifcl)en sjerme^nten SBiDerlegung ber Qlugfpurgtf^en (5onfe§ion, rcie fotd^e unter bem 93ertefen aufgefangen roorben.

Qui haec propere notata infra denuo recudenda cum integra Confutatione contulerit, facile inveniet, pauca fuisse, quae vix sextam totius Confutationis partem efiiciant, et ordinem rerum praelectarum in altera parte esse turbatum.

b) ab alio quodam Lutherano ex comitatu Marchionis Brandenburgici calamo excepta.

Haec in Marchionis Brandenburgici Actis horum Comitiorum Nr. 17. fol. 172 — 176'' Norimbergae asser- vantur, ex quibus Foersteman nus in I. Urfunbenbuc^ Tom. II. Nr. 135. p. 133 — 141. primus ea edidisse sibi visus est; at in Dav. Chytraei editione prima libri: Historia.^n Qlugfpurgifc^en SonfefSion (SftoftocJ 1576. 4«, conf. huius Corp. Vol. XXVI. p. 101 sq.) fol. 119'' med. — 125^ init. iam fere eadem typis descripta sunt, et ex hac in Editione, quae Francofurti ad M. 1577. prodiit (conf. I. 1. p. 103 sq., ubi eam recensui) recusa sunt. Ex his elucet, utrique, et Chytraeo et Foerstemanno, aut idem scriptum aut alteri apographum eiusdem scripti ob oculos versatum et 1. 1. typis excusum esse. Apud Chytraeum haec legitur inscriptio :

93ngefertid&er Sc^alt, rcaS ^c». SWai?. in (Sdjrifftcn, bem (S^urfiirfien ju ©ac^ffen, bnb feinen mitijerrcanbten, ouff jre (SonfefSion j^u anttDort geben, gefc^c^cn am 3. Qlugujii Anno M. D. XXX.

apud Foerstemannum autem haec epitome sic inscripta est:

a3ngeuerlid^er bc^alt, wal fe^' SWt. 3nn fc^riftenn ben d^ur bnb Surjien jw antnjort geben 3" Augustj Olnno 1.5.30.

Haec item infra ex hocce libro, in quo forma genuina Codicis accuratius redditur, repetentur.

2. Cochlaei Summa Confutationis.

Cochlaeus praecipua Confutationis capita germanice typis describenda Dresdae 1531. curavit sic inscripta:

©ummarium ber faiferlidticn Qlntiport, auff t>er fiinff giirftcn bnb ®cd)S ©tet^en *) befentntig ju Qlugfpurg oujf nec^figcl^attcm 9fleidStag. — (In fiue:) ©cbrugtt ju 3)repben burc^ SBoIffgang 6t(jcfel. 1531. 40.

Haec deinde Cyprianus in 1. Historia ber 51. (5. SSc^Iagen Num. XXXV. p. 196 — 201. et Walchius in sua Edit. Operum Luth. T. XVI. p. 1274 — 1279. repetierunt, ex quorum priore libro infra typis exscribentur. Apud Cyprianum haec Summa sic inscripta est:

©ummarium ber faiferlic^en Qlntwort, ouff bcr fiinff Siii^fien sjnb (©ec^S @tet^en 6efentnu0 ju 5Iugfpurg ouf nec!^figel^attem 0tei(!5tog. 5lu3 Coclei Edition.

apud Walchium sic:

Snnl^alt ber Sonfutation, wte il^n 6od^Idu3 unmittelbar nod^ beui 0leid^0tog ^ot brucfcn loffen.

haec enim d. 13. lal., et gerraanica demum paulo ante publicam eius praelectionem d. 3. Aug. faetam illi exhibebatur (vide quae supra de hac re dicta sunt). *) Scil. Norimberga, Reutlinga, Weissenburgum, Heilsbrunum, Campodunum et Winshemia, quae in Codice Dessaviensi Con- fessionis Augustanae latinae inter nomina eorum, qui huic subscripserunt, leguntur (vide Vol. XXYI. p. 215 sq.).

6»

71 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 72

3. Menzeri argumentum Confutationis.

Baltliasar Menzerus in libro suo: Exegesis Augustanae Confessionis (Giessae 1615. 1620. 12» et Francofurti 1615. 12»)*), teste Bertramo in 8it. Qlbl^anbl. <St. 4. p. 137., singulis Aug. Confess. articulis etiam argumentum Confutationis ad eos spectantis adscripsit.

Confutationes in praecedentibus recensitae aut Imperatoris iussu scriptae, aut ex sic scriptis translatione vel excerpendo ortae sunt.

Restat, ut dicamus

B.

De Confutationibus privato consilio factis.

Praeter illas Confutationes iussu Imperatoris conscriptas etiam alii quidam suis ipsorum consiHis com- moti sunt, ut Confessionem Augustanam refellere conarentur. Confutationum sic factarum, quod attinet ad tempus, quo scriptae sunt, duo genera sunt distinguenda:

1. Confutationes i7t ipsis Comitiis vel paulo post factae.

2. Confutationes seriore tempore conscriptae.

Prioris generis Confutationes h. 1. imprimis memorandae sunt

1. Confutatio a lo. Cochlaeo et Arnoldo Vesaliensi communi studio conscripta.

Haec sic inscripta est:

Brevis ad singula puncta Confessionis Protestantium Principum responsio , Augustae priuatim scri- pta per Anioldum Vtccsaliensem et loannem Cochlaeum communi studio.

Haec Confutatio invenitur in hisce libris:

a) in libro sic inscripto:

Quadrvplex concordiae ratio et consideratio sttper Confessione Augustana Protestantium quorundam S. R. Imp. Principum et statuum, Caes. Mai. Augustae exhibita. 1) Bretiis ad singula puncta Confessionis responsio Auyustae priuatim scripta, a. 30. 2) Compendiosa Explicatio Actorum Aagusiae in septenonim Tractatu, et colloquio Haganoiae, Sereniss. Regi Ro. — tradita die 17. lun. a. XL. 3) Septem viae praeparatoriae ad ineundam per Colloquium concordiam, Vuormaciae ad Praesidenies Colloquii scriptae a. XL. 4) Discussio omnium Confessionis et Apologiae Aug. urticulorum, quidnam in eis possit, tt quid non possit a Catholicis approbari ac recipi, Ratisponae elucubrata, a. 1541. Sine loci aut typo- grapbi indicio, 1544. 23 plagg. 8" Auctor et editor huius librl est Cochlaeus.

In hoc libro, qui sic a Riederero in Feuerlini Biblioth. symb. ab ipso edita P. I. p. 126. re- censetur, haec Confutatio privata in primis tribus plagulis continetur.

b) in Coelestini Historia Comitiorum Augustae 1630. celebratorum Tomo II. fol. 234* med. — 243* med., praemissis hisce Prolegomenis, quorum principio in margine dies 20. lulii adscriptus est: «Cum autem Pontificlis Theologls — do voluntate Caesa. Maiest. non solum ad articulos a Principibus Protestantibus Caesa. Maiest. oblatos, rcspondendum esset: verum etiam nonnulli ex ipsis futurum prospicerent, ut per quosdam pacis et concordiae studiosos , dissidium illud inter partes componeretur, articulos Saxonicae coofessionis diligentius considerandoF et pcrpendendos in inanus sumserunt, ut cum ad actionem ipsam ventum escet, promtius et expeditius ad singula re- spondere, et quid in Principum Protestantium confessione probarent, quid alienum ab Ecclesiae consensu dictum esse arbitrarentur, facilius significare possent. Praesertim vero Arnoldus Vue- saliensis et lohannes Cochlaeus, primi nominis inter Pontificios tunc temporis Theologi — com- muui studio, brevem , ad singulos Augustanae confessionis articulos, responsionem comprehende- runt, quam in gratiam pii et studiosi Lectoris nunc sumus subiecturi, ut quae differentia sit inter

•) Hae tres huius libri Editiones recensentur in Mart. Lipenii Bibliotheca reali theologica Tom I. p. 114.

73 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 74

Orthodoxam et Pontificiam doctrinani, quid nos, et quid illi de singulis Christianae fidei articulis sentiant ac statuant, omnibus manifestius evadat et clarius appareat."

2. lohannis Cochlaei tractatus sic inscriptus:

Contra Confessionem Augustanarn, Dicta Martini Luiherl et Philippi Melanchthonis, per lo- hanncm Cochlaeum collecta, Anno, 1530.

Hic tractatus, in quo Confessionem Augustanam ipsorum Lutheri et Melanthonis dictis quibusdam refu- tare studet, invenitur in hocce libro:

In Causa Religionis \ Miscellnneo- \ rvm libri tres in di^ j tiersos Tractutus antea non aeditos , ac diuersis j temporibus , locisque scriptos digesti. | Per lohannem Co^ \ chlaeum. j Qvorvm Cata- loyvs I in sequenti habetur Pugina. \ Ingolstudii excvde- \ bat Alexander Vueissenhorn. \ Cum Gratia et Priuilegio Caesareae Maiestatis. \ M. D. XLV. b\^/o plagg. litt. A, B, a — z, Aa — Zz, Aaa — DdJ (Ddd '/2 plag.) sign., prima 8 foll. non num., 194 foll. num., ult. pag. vacat, ^^ (fol. A 1'' — 2"* Catalogus Tractatuum miscellaneorum ; fol. A 3* — B 2^ Cochlaei ad Principem Albertum cpistola nuncup. in Civitate Eichstatensi quarto Nonas Febr. 1645. scripta; fol. B 2''. — A'^ Index; fol. la _ 96b l.ibri I. Tractatus I— VI.; fol. 97^ — 143" Libri II. Tract. I— XII.; fol. 144« ~ 194» Libri III. Tract, I— XII.). *)

In huius Operis fo!. 12G* — 131" legitur ille tractatus, qui libri II. nonus est, verbis supra allatis inscriptus. In eius fine subiuucta sunt verba: Scripta Augustae. Dis 3. Septemb. Anno 1530.

Posterioris generis Confutationes sunt

1. lohannis Cochlaei Velitatio in Apologiam Phil. Melnnchthonis. Lipsiae 1534. 5 plagg. 4^ (quae iam a. 1532. scripta est; epistola enim dedicat. ad Andr. Critium Episcopum Ratisbonae d. 2. lun. 1532. data est). **)

2. Eiusdem Cochlaei discussio sic inscripta:

Discussio omnium Confessionis et Apologiae Aug. articulontin , quidnam in eis possit, et quid non possit a Catholicis approbari ac recipi, Ratisbonae elucubrata, a. 1541.

quae invenitur

a) coutinua serie, tn illo libro sub nr. 1. a) p. 71 sq. recensito: Quadniplex concordiae ratio et consideratio etc. 1544. edita, ubi haec Discussio quarto loco exstat.

b) in multas particulas dispertita, in Andreae Fabricii Harmonia Conf. Aug. , id quod ex huius operis recensione supra p. 23 sq. proposita intelligitur.

3. ANTAPOLOGIE j Qtft te^t/ fceS anberen articfelS | 8ut^erfc1?er confefflon/ fam^t ber frafftlofen »nb ton | gegrunDten $^ilippi SPJelanctjtoiiiS Qlpologiae/I 2)ie (SrSfunbe t)nb etUd^e auber fet}ner falfdjen | lei^rftucE fce» langenb. tlonfutatton. j 3). 3o^anne8 SKenfincj. | 2t)^ ane tongunft »nb ridjte rec^t. subiunctis duobus locis S, S.: *4Jf. 118. [119, 42.] et (Sjed). 13. [v. 3 sq. 6. 8—10.] 16 »/2 plagg. litt. Ql— O (D 1 '/2 plag.) slgn., prima 4 foll. non num. , seqq. 62 foIJ. num. 4^ (fol. Ql 1" — 4^ Auctoris epi- stola nuncup. ad loachimum Marchionem Braudenburg. data Francofordlae ad Oderam d. 24. lunii 1533.; fol. % 4"^ vacat; gol. I* — LXI" Antapologiam cont. , 5oI. LXII* Correctorium , ult. pag. vacat). ***)

4. loh. Dietenbergeri Phimostomus Scripturariorum. Coloniae in officina Quentelii. 1532, 4". f )

5. Antithesis !D.'r Sut^erifc^en *-8efent^ni§ obber fceicljt, §0 f!e ju ^ilugfpurgf Dor ^a^ferltctier 3J?atcf}at tinb bem «§e^Iigen 0tomif(^en Oieic^ jm 3)re^ftgften jor, angegeben. $)ar^nnen bu frommer Sefer erfennen magfi,

•) Hlc liber rarus in mea Blbliotheca est.

•*) Haec recensetur a Saligio in •§ifl. ber §1. (5. I. p. 376. et Bertramo 1. I. p. 142.

••*) Hunc librum, qui a Riederero in Feuerlini Bibl. symb. I. p. 127. nr. 729. et Ge. Gottl, Webero in ^rit. ©efd^. b. Sl. (5. II. p. 423. nola a. breviter recensetur, e Bibiiolh. ducali Gothana in manibus habeo.

t) Huius libri fol. 1. de iis, quae hic exhibentur, haec indicat: „In lioc llbello, candide lector, illa praecipue, de quibus in nouissimis Imperialibus Corailiis Augustae M. D. XXX. celebraiis, anceps inter plurimos fuit sententia, et suis capituiis numerata et scripfuris canonicis (id quod non paucis impossibile visain est) euidentibus , catholice iuteKectis, probata inueuies.' Spcundum haec a Cypriano in Hist. bec Sl. (S. cap. 8. p. 102. relata liic liber a Bertramo in Sit. 9lt)^ant>I. @t. 4. p. 133. recte Confutationibus A. C. adnumeratur.

75 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLlCA. 76

mit waS rcari^e^t f^e ii)xen ©loufien hdant fcurc^ ?J}etrum Don ^n^pad). — (In flne:) ©ebrucft ju grandfurt an ber Dber, ^urc^ 3. ^. 1533. 17 plagg. 4".*)

6. loh. a Dauentria Exegesis absolutissima iuxta et breuissima Euangelicae veritatis, errorum,' que et niendaciorum, qaae sunt cum in Confessione Lutherana Caes. Maiestati m Comitiis Aug. exhibita, tum in eiusdem Apologia. Coloniae 1535. 8*'**) recus. Friburgi 1535. 8°***).

7. Alphonsj Viruesii Canariensis Episcopi Philippicae, dispntationes viginti aduersus Luthe- rana dogmata per Phil. Melanthonem (in \. C. et Apologia) defensa. Antverpiae, M. D. XLI. 4''. it. Coloniae 1542. 4". it. 1545. 4". -f) — Philippica L scripta est de dogmatum multitudine et varietate; II. et III. spectant ad Aug. Conf. art. 1. et 2.; IV — VIII. ad art. 4 — 6.; IX — XI. ad art. 12.; XII— XIV. ad art. 13—15.^ XV. ad art. 16. 18. 19.; XVI. ad art. 21.; XVII. ad art. 22.; XVIII. et XIX. ad art. 23.; XX. ad art. 27. — Ex loco Philippicae I. : »sed quod Confessio quam triennium abhinc Augustae Vindelicorum in solenni conuentu Germaniae Carolo Caesari . . obtu- listis," Bertramus I. I. p. 138. coUigit, totum hoc opus iam a. 1533. esse scriptum.

8. Alberti Pighii ExpUcatio controversiarum praecipuarum in Comitiis Ratisponensibus tracta- tarmn. — Parisiis 1542. 8**. ff)

9. loh. Hoffmeisteri ludicium de articulis Conf. Aug. nunc primum in lucem editum. Moguntiae 1559. 8". (de quo libro iam supra p. 59. diximus).

10. Altera pars libri Kollonitschiani iu huius Corp. Vol. XXVI. p. 447 sq. recensiti. j

Ad has Confutationes postea aliae a pluribus Catholicis, e. c. Ant. Possevino, Rob. Bellarmino, Franc. Burgkardo, A d. Tannero, Baltb. Hagero, Thom. Henrico, Vito Pichlero, lo. Ferlero additae sunt, quas Feuerlinus 1. 1. I. p. 129 sqq. recensuit. Conf. Bertram I. I, p. 150 sqq.

Quantopere horum adversariorum de Augustana Confessione iudicia inter se differant, Feuerlinus ex- posuit in hac dissertatione :

lac. Wilh. Feuerlini diss. e Theologia Symbolica de Variationibus quibusdam Theologorum Pontificiorum in ludiciis de Aug. Conf. Altorf. 1730. 4.

His Confutationibus quadam ex parte etiam adnumerari possunt haec scripta irenica:

1. De Principum Protestantium Confessione lohannis Eccii Censura Arckiepiscopo Moguntino et Georgio Saxoniae Duci Augustae exhibita.

Haec legitur latine:

a. in Coelestini Historia Comit. August. T. III. fol. 36* — 37».

b. in Chytraei Historia Aug. Conf. Ed. 1. p. 232 raed. — 235. et in seqq. Editt.

c. in Phil. Muelleri Concordia pag. XLVI med. — XLVIII.

In linguam germanicam, translata exstat

a. in Chytraei Historia ber 9Iug86. Sonf. Ed. 1. fol. 135» med. — 138" init. Ed. 2. fol. 237» med. — 240^ extr., item io reliquis Editt. huius operis.

b. in Walchii Edit. Operum Luth. T. XVI. p. 1656 — 1661. ex Chytraei Opere recusa.

•) Hic liber breviter a Riederero 1. 1. I. p. 126., Webero 1. 1. in eadem nota et von der Hardt in Auto^r. Luth. et coaet. T. n. p. 167. recensetur, prolixius autem a loh. Erh. Kappio in 1. Jtlcine 9]ad^Iefe cinigcr groften %\)t\{i nod^ ungetrudten, Unb fonbcrli^ jur ©rlauterunc) !Dcr 9ieforniation«^®efc^irf)te nii^lid^en Urfunben. P. IV. (8eii)jig 1733. 80 min.) nr. XIV, p. 603—611. — Hardtius in Autogr. Luth. et coaet. Tom. n. p. 167. hunc librum inter libros anni 1631. recenset, ad quem annnm etiam a Beclcmanno in 2lnl^aU. J&tfl. et Loeschero in Catalogo, Supplem. P. I. p. 45. nr. 754. refertur, teste Bertramo I. \. p. 142. ••) Hunc librum Feuerlinus 1. 1. L p. 126. nr. 725. recensuit, perbreviter etiam Weberus L I. — A. Fabricius totum

hunc librum intulit in suam Harmoniam A. C. •••) Haec Ed. Friburgi impressa, Bertramo 1. 1. p. 137. teste, in Gruhlichii Annalibus p. 82. memoratur. t) Primam harum Editionum Weberus L L, alteram Walchius in Biblioth. theol. et Koecherus in Biblioth. symb. (teste Bertramo I. I. p. 138.), tertiam denique, quae etiam in Bibliotheca Mayeriana p. 779. memoratur, Riedererus I. 1. L p. 127. nr. 730. recensuerunt. — Hunc librum item Fabricius in suum Opus recepit. tt) Hoc opus Weberus I. L inter seriores Confutationes affert.

77 I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE. 78

Huius scripti origo a Chytraeo in Prolegomenis ei praemissis in Opere lat. sic narratur: «Decreto igitur dle 14. Aagusti colloquio paucorum verilaiis et pacis amantium, qui de controversis articulis pie conciliandis, et con- cordia ac unitate Ecclesiarum restituenda placide et amice conferrent: Cardinalis Moguntinus , et Georgius Dux Saxoniae, et alii^, ut se ad tractationcm de pace insttuerent, a lohanne Eccio TheoJogo iudicium et censuram de singulis Confessionis Articulis, et consilium ac media, quibus coutroversi articuli componi et conciliari nossent, brevi et nervoso scripto sibi explicari petunt. Is sequentem censuram eis exhibuit." Conf. etiam Saligii ^ifiorie t(V % 6. I. p. 288 sqq.

2. lohannis Cochlaei Compendiosa Expllcatio Actorum Augustae in septenorum Tractatu, et colloquio Haganoiae, Sereniss. Regi Ro. etc. tradita die 17. lun. a. XL.

quae legitur latine:

a. in libro supra p. 71 sq. recensito : Quadruplex concordiae ratio et consideratio super Conf. August. etc. 1544. 8. edita, in quo secundo loco exhibetur.

b. in Odorici Raynaldi (qui Annales Baronianos a seculo XIII. continuandos suscepit) AnnaUum Eccles. Tomo XXI, (Romae 1086. Fol.) sub anno 1540. n, 49 sqq.

c. in Seckendorfii Commentario de Lutheranismo Lib. III. Sect. 21. §. LXXIX. Add. IV. pag. 284 — 292. (Ed. 2.), ubi sic inscripta est: Consilium Domini loannis Cochlaei super XXVllJ. Artieulis Augustensibus, Regi Romanorum exhibitum die XVil. lunii MDXL. Hagenoae.

et in germanicam linguam translata

io Walchii Edit. Operum. Luth. Tomo XVII. p. 474 — 495., ubi haec duplex inscriptio praefisa est:

(Soc^Iai bem .f onig 5ert)inan& ubergebene^ -33ebenfen , rote weit man fid) ju ^lugfpurg mit t)en ^rotefian* tcn t)er9U^en unt) nja3 man i^nen nacfjgefeen fonne. 3n§ 3)eutfc^e uberf?§t ton Wl. Qlug. 3!tttel.

3)e8 >§errn Sol^ann ©octjlat ©ebenfen uber ben 28. ^lugfpurgifc^en Qlrttfeln, an ben 0iom. ^ontg £tber- reic^t ben 17. 3unii 1540. ^agenau.

3. Ge. Cassandri Consiiltatio de articulis Religionis inter Catholicos et Protestantes controuersis. Coloniae 1577. 8".*)

4. Georg. Wicelii Via Regia siue de contvouersis religionis capitibus conciliandis sententia, iussu Ferdinandi I. Caesaris conscripta. Acc. varia , quibus necessitas reformationis Ecclesiae Romanae, simutque Concilii Tridentihi iniquitas ostenditur, cura H. Conringii. Helmest. 1650. 4o.

5. Ge. Cassandri et Ge. Wicelii de Sacris nostri temporis Controuersiis libri duo scripti iussu August. Caes. Ferdinandi I. et Maximiliani II. Hac editione innumeris locis emendatiores et auctiores, additis simul isthuc pertinentibus aliis, cura Herm. Conringii. Helmest. 1659. 40,

Postquam in his Prolegomenis historiam Confutationis exposui, progredior ad libros ipsos denuo edendos, quos cognitos habere lectoribus necessarium est ad Apologiam Melanthonis accurate intelligendaro. Quo consilio nunc deinceps recudendos curabo hosce:

1. Confutationem latinam in Comitiis Augustanis scriptam, sed non praelectamj

2. Confutationem germanicam in Comitiis Augustanis scriptara et d. 3. Aug. 1530. publice prae- lectam^

3. jEa, quae inter hanc praelectionem ex ea calamo excepta sunt a quibusdam Lutheranis;

4. Cochlaei Summam Confutationis.

*) Hic liber et duo sequentes recensentur in Feuerlini Biblioth. symb. I. p. 128 sq. nr. 738—740. Cassandri Consultatio et Wicelii Via Regia iam a. 1564. scrlptae sunt, teste Feueriino in annot. tertio borum librorum subiuncta.

79 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA. 80

A. CONFUTATIO LATINA.

Huius Confutationis (juinque formulas snpra p, 5 sqq. descripsimus , quarum primae tantum exigna pars, quatiior priorum articulorum Contessionis Confutationem complectens , a loh. Cochlaeo in Philippicis a. 1534. ab ipso editis adscripta est; secunda aut omuino deperdifa, aut certe nondum reperta est; tertia in Codice Pflugiaiio, quem Chr. Gottfr. Mueller 1808. primus edidit, quarta in Cod. Monar^nsi, cuius varias lectiones, quibus a Cod. Pflug. discrepat, Foerstemannus coUegit et 1835. in 1. UrfunbenBuct; II. p. 142 — 176. exhibuit, quhita in Cod. Dessaviensia. Mich. Webero a. 1810. edito, conservatae sunt. Hi tres Codices ad- huc exstant. Praeterea recensuimus hasce quintae formulae Editiones: 1) Ed. Andr. Fabricii anni 1573. e Codice nunc deperdito, quem Fabricianum appellavimus , in Harmonia Augustanae Confessionis conteutam; 2) Ed. Georg. Coelestini a. 1577. e Fabriciana repetitam in Historia Comitiorum Augustan. Tom. III. fol. 1 tjqq. ; 3) Ed. Dav. Chytraei e Codice Elmeriano nunc deperdlto in lat. Historia Augustanae Confessionis a. 1578. primum editam; 4) Ed. Phil, Muelleri a. 1705. in Concordia pag. I seqq. ex Ed. Coelestini insertam; 5) Ed. Chr. Matth. Pfaffii a. 1730. in sua Ed. Librorum symbol. Ecclesiae evang. ex Ed. Chytraeana repeti- tam; 6) Editt. Adam. Rechenbergii a. 1742. et 1756. Jn Appendice duarum novissimarum Editt. Concordiae ex Ed. Chytraeana recusas; 7) Editt. Car. Aug. Hasii a. 1827. 1837. et 1846. in Prolegomenis Librorum sym- bol. Ecclesjao evang. e Cod. Dessav. a Webero edito repetitas hac quidem lege, ut ea, quae Codicis scriba proJHS, sed idiota, non intellecta, vel lacunis designavit, vel e suo ingenio infeliciter supplevit, e Fabricii ac Chytraei recensionibus restituerentur; 8) Ed. Christ. Guil. Spiekeri a. 1830. ex Editt, Rechenbergiana et Hasiana repetitam et cum Confessione Augustana eiusque Apologia coniunctam; 9) Ed. Henr. Aug. Guil. Meyeri a. 1830. ex Ed. Hasiana recusam inter Additamenta ad Libros symbol. Ecclesiae Luther. ; 10) Ed. Frid. Franckii a. 1847. e. Cod. Dessav. a Webero edito recusam in Appendice Librorum symbol. Eccle- siae Luth.

Nostra quoque Editio «x hoc Codice Dessaviensi a Webero edito repetetur, collatis etiam Editioaibus Fabricii, Chytraei, Hasii etFranckii, quae omnes quintam formulam exhibent. Ut autem lectores prio- rum quoqae formularum, quotquot supersunt, ab hac quinta diversitatem perspiciant, etiam harum varietatem ex libris Cochlaei, Chr. Gottfr. Muelleri et Foprstemanni adscribam. In hac varietate textui Codicis Dessavlensis subiungenda Codices ac Editiones hisce siglis indicabimus: 1) Z)cm. (Codex Dessaviensis a Mich. Webero 1810. bis editus: a) cum Confessiooe Augusstana coniunctim, b) una cura Cod. Pflug., qui Dessaviensi a sinistra appositus est. Has duas Editt. , ubi distinguendae sunt, litt. a. et 6. siguabimus: Dess. a., Dess, b.), 2) Mon. (Cod. Monacensis a Foerstemanno cum Cod. Pflugiano collatus), 3) Pflug. (Cod. Pflugianus a Chr. Gottfr. Muellero editus), 4) Chytr. (Editlo Chytraei), 5) Cochl. (Cochlaei Philippicae), 6) Fabr. (Editio Fabricii), 7) Franck. (Editio Franckii), 8) Has. (Editio 3. Hasii a, 1846.). Ubi Coelestini Editio memoranda est, sigla Coel. indicabitur. Plerumque vero huius Editionis nullam faciara mentionem, quippe quod ex Ed. Fabriciana recusa est, ergo easdem fere varias lectiones exhlbet, quae ex hac afferentur.

8'^.

I, CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE.

RESPONSIO PONTIFICIA

seu

CONFUTATIO ')

AUGUSTANAE CONFESSIONIS ')

e Codice Dessaviensi a Webero edito, emendatis emendandis.

82;

PROLOGUS. 3)

Sacra Caesarea Maiestas, Dominus noster Clernentissimus, cum superioribus diebus quandam fidei confessionem per Electorem, Ducem Saxo- niae, et nonnuHos Principes atque *) duas civita- tes, cum nominibus eorum subscriptis exhibitam accepisset; pro eo affectu, quo Dei O. M. gloriam, animarum salutem, christianam concordiam, et pu- blicam totius Germaniae quietem, honorem, unio- nem atque salutem magnopere exoptat, non modo eam confcssionem legit ipsa, ^) ac, «) quantum opus fuit, perspexit diligenter, sed, quo firmius maturi- usqae (ut in re tanti momenti decet) procederet, ac negotium tam arduum accurate ') tractaret, non- nullis eruditis, maturis, probatis ac *^) honestis

1) Weberus in Dess. b. p. 2. de his duobus sequentis li- belli nominibus adscripsit hanc annotationem : ,Quamquam hic libellus confutationis potius, quam responsionis nomine appcllari solet; tamen Muellerus [in 1. Formula Con/u- tationis A. C. p. 2.] hoc aptius recte iudicat. Aliud est respondere, aliud con/utare. Ipsi Pontificii haud pauca in Coufessione probarunt: unde neque in Prologo, neque in Epilogo Confutationis nomen occurrit."

2) In Dess. et Mon. inscriptio hoc loco deest. In Fabr. leyi- tur haec: Caroli Caesaris et Catholicomm Principum ad oblatam a Protestantibus Confessionem responsio. In C o e 1. : Theologorum Pontificiorum ad oblattim a Protestantibus Confessionem Responsio. In Chytr. : Confutatio Articu- lorum Confessionis, Pontificia, Augustae in praesentia Cae- sareae Maiestatis, Caroli V. Electorum, Principum, et alio- rum Statuum Imperii Eomani in publico consilio Imperiali producta et lecta.. In Pflug. : Responsio Caesareae Maie- statis data Lutherank Principibus ac sibi adhaerentibus 1. Augusti, comitiorum tempore, anno domini 1530 Augustae Vindelicorum.

3) /n Dess. non solum huius Prologi, sed etiam partium et ar- ticulorum inscriptiones et numeri desiderantur; quin plures articuli a superioribus nc spatiolo quidem vacuo distincti sutit, atque adeo in linea media incipiunt. — Etiam in Mon., Chytr. et Fabr. haec inscriptio deest. In Pflug. h. l. legi- tur haec inscriptio disticha: Prima Pars. | Prologus.

4) atque] Chytr. , Fabr.: et

5) ipsa,] Fabr, : ipse,

6) ac] Fabr. utroque loco: et

7) accurate] Chytr. : tam accurate

MELANTH. OPEB. VOL. XXVII. -.

viris diversarum nationum eandem confessionem ^) videndam examinandamque ^) dedit, eisque serio mandavit et iniunxit^ ut, quae recte ac catholice dicta in ea illa ^") confessione invenirent, lauda- rent ac comprobarent, contra vero a catholica ec- clesia dis.sidentia annotarent, ac deinde cum eorum responsione offerrent,^^) suasque ipsi de qua- que 1 ') re sententias exponerent. Quod quidem rite ex ordine ^'^) factum est. Nam et praedictam illam confessionem eruditi illi viri omni cura ac ^*) diligentia perspexerunt , et, quid de unaquaque re sentiant, scriptis mandaverunt, ^ ^) atque ita respon- sionera ^ ^) Caes. Maiestati exhibuerunt. Quam sane responsionem Sacra C. M. ut decet christia- num Impeiatorem, accuratissime perlegit, ac cete- ris Rom. imperii Electoribus, Principibus et Stati- bus legendam dedit et examinandam: quam et ipsi tanquam orthodoxam et cum evangelio et cum ^ ') sacris literis per omnia consentientem approbave- runt. *S) Qua de causa Caes. Maieslas habito de- super consilio, praedictis, Electoribus , ^ ®) Princi- pibus et^o) civitatibus, ut in ea^i) orthodoxa

8) confessionem] sic recte Chytr. , Fabr. , ex quibus receptum est a Franck. , Has.; Dess. male exhibet: responsionem

9) examinandamque] Fabr.: et examinandam

10) illa] in Chytr. , Fabr. non legitur.

11) cum eorum responsione offerrent,] Chytr. , Fabr. : Sacrae illius Maiestati una cum eorum responsione offerrent,

12) quaque] Chytr. : ea

13) rite ex ordine] Chytr. : rite et ordine; Fabr. : ordine, et rlte

14) ac] Fabr.: et

15) mandaverunt,] Fabr. : mandarunt.

16) responsionem] Chytr., Fabr. : responsionem eam

17) cum] hoc alterum in Chytr. , Fabr. deest.

18) approbaverunt.] Chytr. : comprobaverunt.

19) Electoribus,] Chytr., Fabr.: Electori,

20) et] in Fabr. deest.

21) in ea] Fabr. : ea (Chr. Gottir. Muellerus in Formula Con/ut. p. 5. nota IS. /alsore/ert, pro in ea Fabr. et Coel. haberc- ex ea; at in utraque Ed. legitur sola vox: ea)

6

83

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA.

84

nostra sancta fide ac religione omne dissidium tollatur, in praesentiariim -^) recitare - ■'') iussit, hoc modo:

[Pro hoc Prologo, quulis in quinta Confutationis formula legitur^ brevior in tertia et quarta exhibeiur, quem nunc e Pflug. (tertia form.) adiungam , annotaia varietate Codicis Mon. (quar- tae form.) :

Prologus. a)

Sacra Caesarea et Catholica Maiestas , quam primum con- fessionem 'j) per Principes et civitates, c) quae se in ea sub- scripserunt, exhibitam accepit, pro eo affectu, quo Dei O. M. gloriam, animarum salutem , christianam concordiam, et publi- cam totius Germaniae quietem, honorem, et unionem atque sa- lutem exoptat, non modo cam confessionem perlegit, sed, quo iirmior maturiorque d) (ut in re tanti momenti decet) proce- deret, nonnullis viris in sacris literis eruditissimis e) videndam examinandamque dedit, qui, omni cura atque diligentia ea Confessione perspecta, suam responsionem Maiestati suae Cae- sareae f) obtulerunt. Quam etiam g) responsionem eadem C. M. tanquam commune studiosa salutis perlegit, h) ac ceteris Rora. imperii Electoribus, Principibus et i) Statibus legendam dedit: quibus omnibus k) tanquam orthodoxam et cum ') evan- gelio et sacris literis per omnia convenientem ™) approbantibns, deque ") eorum consilio et assensu eisdem o) Principibus et ci- Titatibus tradendam decrevit, P) his verbis. q)]

22) in praesentiarum] Fab r. comwMchOT : inpraesentiarum (Muel- ler /also l. l. nota 18. re/erty Fahr. exhibere: in praesen- tia); Coel,: in praesentia

23) recitare] F a b r. : recitari

a) Prologus.) haec inscriptio una cum verbis ei superscriptis:

„Prima Pars." (vide praeced. notam 3.) in Mon. desunt.

b) quam primum confessionem] Mod. : cum primum fidei Con-

fessionem quandam

c) civitates] Mon. (= Dess.): duas Civitates [ex hoc loco similibusque intelhgitur, hunc Codicem /ormulamque in eo ex- hibitam inter Pflug. i. e. tertiam ac Dessav. i. e. quin- tam medium tenere, con/. supra p. 13 sg.]

d) firmior maturiorque] Mon. (= D ess.) : firmius maturiusque

e) nonnullis — eruditissimis] Mon.: nonnullis viris diversa- rum Nationum in sacris litteris eruditissimis , moribus pro- batissimis, et ab omni privato affectu admissis

f) Maiestati suae Caesareae] Mon. (= Dess.): Caesareae

Maiestati

g) etiam] Mon. (= Dess.): sane

h) commune (Weberus suspicatur ante hanc vocem errore acribae excidisse in: in commune i. e. in universum) stu- diosa salutis perlegit,] Mon. : communis salutis studiosa,

_^ accuratissima diligentia perlegit, i) et] M o n. : ac ^

k) omnibus] Mon. addit: eam 1) et cum] Mon.: et quae cum

m) cenvenieutemj M o n. : consentiat

n) deque] in Mon. deest.

o) eisdem] Mon. : eadem Caes. Maiestas supradictis

p) tradendam decrevit] ad haec t;er6a"MuelIerus /. l. p. 5. nota 18. recte adnotavit: ergo decretum fuisse videtur, ut Lutheranis ea die 1. Aug. traderetar, sed consilio mu- tato die 3. Aug. [tantum] recitata est.

q) his verbis:] Mon.: Velut snam, soaqne publica Auctoritate

Ad ea, quae per Electorem et aliquot Princi- pes ac civitates Sacri Rom. imperii in negotio et causis cbristianae et orthodoxae fidei Sacrae Caes. Maiestati exhibita fuenint, hoc christianum re- sponsum reddi potest: ^*)

[PARS PRIOK

Ad artic. I.J ^s)

In primis cum articulo primo ^e) confitean- tur 27) unitatem essentiae divinae ^s) in tribus per- sonis iuxta Nicaeni concilii decretum; eorum con- fessio acceptanda est, ^») eo, quod per omnia ad

roboratam , Et ab omnibus perinde Sacri Romani Imperii membris et subditis unanimi consensu (. ut omnis de fido et religione discordia tollatur.) acceptandam.

24) Ad ea, quae — resp. reddi potest:] sic haec verba t« Dess. b., Franck. , Has. , item in C h y t r. a praecedeniibus apte seiuncta sunt, quippe quod inscriptiouem Confutationis conti- nent; in ipso autem Codice (tn Dess. a. ad amussim typia expresso) praecedeniibus in continua linea annexa sunt, item in Fabr. At in verbis ipsis haec invenitur varietas: a) vost t)Oce/K Electorem addit Chytr. : Saxoniae/ b) pro negotio et causis habet F a b r. : negotiis ac causis ; c) pro potest habet Fabr.: possit, Dess. b., Franck., Has.: potuit, quae altera lectio orta est ex /alsa Weberi interpreiatione com- pendii scriptionis pt, quodh. l. in D es s. a. exstat ; hoc vero vo- cem potest significare, elucet e lo. Ludolf. Waltheri Lexi- co diplomatico (Gottingae 1747. Fol.) p. 304. Edd. Franck. et Has. ex Dess. b. recusae sunt indeque hunc errorem re- ceperunt. Chytr. recte exhibei : potest. — In Pflug,, Mon. totus hic locus: Ad ea — reddi potest. nondum apparet.

25) Pars prior. Ad artic. I.] haec inscriptio partis et articuli eiusque numerus non solum h. L, sed etiam in sequentibus in ipso Cod. desunt {con/. supra p. 81. nota 3.) quapropter ubi- qiie intra uncinos in hac Ed. adduntur. In F a b r. legitur in- scriptio: Caroli Caesaris et Catholicorum Principum ad Ar- ticulum primum responsio, abs qua sequentium articulorum inscriptiones tantum numero differunt. In Chy tr. singuli ar- ticuli solis numerorum signis: I. etc. inscripti sunt. Apud Coel. hic art. sic inscriptus est: Ad Articulum I. De uni- tate essentiae Theologorum Pontificiorum responsio. (^6 hac inscriptione sequeniium articulorum inscriptiones solo nu- mero et argumento differunt.) — Pflug, habet hanc inscri- ptionem: Primus articulus. De trinitatis divinitate et uni- tatis essentia, quae deinde muiata est in: de unitate essen- tiae, ut magis conveniret verbis Aug. Con/essionis. — In Mon. articuli 1 — 21. inscriptionibus carent; tantum ex primis singulorum verbis cognoscitur numerus eorum.

26) articulo primo] aie Chytr. , Pabr., Franck., Has. ; in Dess. deest: primo

27) cum art. primo confiteantur] Pflug. , Mon.: cum Prin- cipes articulo primo confiteantur (Fox Principes in /ormula prima, tertia et guar*a saepe occurrit; in his enim ubique di- citur: Principes [Lutherani] coufitentur, damnant etc, pro qua dicendi ratione /ormula quinta habet: confitentur, da- mnant (^nemine nominato),vide Muelleri annot. p. 6. n. 2.)

28) essentiae divinae] Pflug. , Mon. : divinae essentiae

29) eorum confessio acceptanda est,] Fflug. , Mon. : Sacra C.

85

I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE.

9S

normam fidei et cum Romana concordat ^ ^) ec- clesia. Nam Nicaenum concilium, sub Imperatore Constantino Alagno celebratum, semper sacro- sanctum est habitum,^^ in quo trecenti, decem et octo 3 2) Episcopi, sanctimonia vitae,^^) mar- tyrio et eruditione conspicui ac ^*) venerabiles, discussis et^^) diligenter exaniinatis •^'^) sacris literis, hunc articulum, quem hic confitentur, •^') de unitate essentiae et personarum trinitate defi- nierunt. ^®) Sic quoque acceptandum est, quod damnant^^) omnes haereses, contra hunc articu- lum^^') exortas, Manichaeos, Arianos, Eunomianos, Valentinianos 5 Samosatenos: nam et hos olim da- lunavit sancta et catholica ecclesia.

[In prima formula Confutationis valde proHxa, cuius parti- culam quatuor priores articulos complectentem Cochlaeus in Pkilippicis suis conservavit , primus Augustanae Confessionis ar- ticulus sic con/utatur (Cochl. Phil. I. nr. 26. fol. C 3» med. — 41» med.) :

Confntatio Luthericae Confessionis Augastae exhibitae. Articulus I. de Trinitate.

Invictissime Imperator, Domine Clementissime, Princeps Deo dilecte, nobisque sacrosancte ac semper Auguste, Confessio Illustrissimorum Principum eorumque Concionatorum , in primo articulo, ab omnibus Orthodoxis procul dubio probabitur, et cum gaudio ac debita congratulatione suscipietur, ubi fatentur, Decretum Nicenae Synodi de unitate essentiae divinae et de tribus personis, sine ulla dubitatione credendum esse.

Ex qua sane Confessione poterit Caesarea Maiestas ' vestra illos benigne admonere, Primum, nt quaecunque approbat Ecclesia Catholica communi consensu , etiam si in literis sacris expressa propriis vocabulis non fuerint, ipsi quoque pro approbatis habere velint, utpote sacrificium Missae, ieiunium

M. clementer huius articuli confessionem acceptat, {haec quoque dicendi rntio: Caes. Mai. acceptat, (^haec quoque di- cendi ratio: Caes. Mai. acceptat, approbat, reiicit, repellit, damnat etc. pro : acceptatur, approbatur, reiicitur, repellitur, damnatur efc, sicut in quinta formula dici solet , pei~tinet ad dicendi genus priorihus formalis proprium conf, nota 27. et Muelleri annot. p. 6. n. 2.)

30) concordat] Pflug. , Mon.: convenit

31) habitum] Pflug.: habendum (Mon. = Dess.: habitum)

32) trecenti, decem et octoj Fabr.: trecenti et decemocto; Pflug. : trecenti; Mon. : Niceni decem et octo

33) vitae] in Pflug. nondum legitur, in Mon. autem iam ad- scriptum est.

34) conspicui ac] Fabr. : perspicui et

35) et] Fabr., Pflug.: ac

36) examinatisj Pflug.: elaboratis, examinatis (Mon. = Dess.)

37) hic confitentur] Pflug. , Mon. : Principes hic confitentur (ride notam 27.)

38) definierunt.] Chytr., Pflug. : diffiuierunt.

39) acceptandum est, quod damnant] Pflug., Mon. : acceptat eadem C. M. , quod Principes damnant {vide notas 27. 29.)

40) hunc articrlum] Pflug. : hunc articulum confessis {hanc vocem extremam cum W e b e r o scribae errorem pro : con- fessionis esse iudico, conf. Dess. b. ^. 8. nota **))

quadragesimale , Invocationem sanctorum , exequias mortuorum et id genus alia. De quibus novae ab eorum Coacionatoribus contentiones, magno cum scandalo infirmiorum, gravique com- motione populorum, in vulgus temere dispcrsae sunt, hanc prae- cipue causam praetendentibus illis, quia Evangelium et sacrae literae ista non habeant. At si causa ista valeret, utique con- fessio haec de unitate essentiae divinae et de Trinitate perso- narum nihil valeret. Quandoquidem in sacris literis et in Evan- gelio, nusquam sub istis verbis reperitur. Et cum Graeoi di- cunt citra scripturam tres hypostases , quod latine ad verbum sonat tres substantias, Latini tamen nequaquam tres substantias, sed tres personas confitentur. Sacrae autem literae {^Matth. ult. 1. loh. 5. ^) docent quidem nos dicere tres , Patrem , filium , et spiritum sanctum, sed dicere tres Hypostases aut tres personas, nusquam docent. Et tamen recte sic dicimus , quia Ecclesia communi consensu ista recepit et approbavit, Ergo et alia di- cere et observare debemus, quae Catholica Ecclesia docet, reci- pit, servat, praecipit, aut instituit , etiam si in Jiteris sacris ex- pressa non reperiantur.

Deinde pie admonendi sunt Principes isti, ut sacratissimam Synodum Nicenam, quae sub Constantino Magno, Au. Do. CCCXXmi. Episcopos CCC. et XVIII. sanctissimos ac erudi- tissimos viros in unum congregatos habuit, in reliquis quoque Canonibus nobiscum reverenter agnoscant et sequantur. Quem- admodum et ipsi olim , et ante ipsos Patres eorum , ac omnes retro Principes ac Reges Catholici, laudabiliter fecerunt. Nam in publicis legibus (/n Auc. Collatione 9. const. 6. in principio.) Imperatores Ro. religiose alicubi san::erunt, ut Regulae Ecclesia- sticae, a quatuor sanctis Conciliis, Niceno , Constantinopolitano, Ephesino primo, et Chalcedonensi, aut expositae aut firmatae, pro legibus habeantur, et eorum dogmata sicut scripturae san- ctae recipiantur. Ergo sacri Ordines Episcoporum et Clericorum in suis officiis retinendi sunt, observaudi dies quadragesimae, celebrandae Episcoporum et bresbyterorum Synodi peragenda poenitentia, servanda Ecclesiae statnta, et caetera quoque reci- pienda, quae sanctissima Synodus Nicena recepit ac statuit, et tota Ecclesia foeliciter hactenus observavit.

Tertio, admonendi sunt iidem Principes, ut Concionatores et Doctores suos novos, ad Palinodiam adigant et compellant, in iis quae perperam contra praedictam Synodum docuerunt et scripserunt. Nominatim vero Martinum Lutherum et Philippum Melanchthonem, qui publice contra leges et bonos mores, in grave populorum scandalum ac piarum aurium offensionem , Ni- cenum illud Concilium calumniati sunt. Lutherus quidem {Luth. in Sermone, Attendite a falsis prophetis.) in haec verba. In Syn- odo Nicena fides et Evangelium defecerunt , et invaluerunt tra- ditiones hominum. Item. Saepe in Concilio nullus adest vir, qui divinum spiritum vel modicum olfecerit, sicut contigit in Concilio Niceno, ubi tractabant et leges condere volebant super statu Ecclesiastico, ne essent in matrimonio, ibi iam omnes erant falsi etc. Item. (Luth. confra Latomtm') Anima mea odit hoc vocabulum Homousion, nec foeliciter est receptum, et Hie- ronymus conqueritur esse nescio quid latentis veneni in literis et syllabis eius , a magnis quoque et doctissimis viris non fuit receptum etc. Quam Arrianum vero impiumque et falsum sit hoc dictum eius, quis non videt? Cur enim damnatus fuit Ar- rius a CCC. et XVIH. Episcopis, et a Constantino Imp. in exi- lium actus, nisi quod vocabulum hoc recipere noluit? praeten- debant sane Arriani id ipsum quod praetendunt modo Lutherani, nempe nihil recipiendum esse quod in scripturis non habetur expressum, Unde dicebant nos Catholicos per irrisionem Ho- mousianos, sicut nnnc a Lutheranis dicimur Papistae. Cum igi- tur Principes isti hic ultro damnent Arrianos , uecessarium est, ut suum quoque Lutherum damnent , qui idem in Catholicis male reprobat, quod reprobavit olim Arrius, qnem hic damnant.

a) Haec h. l. et in seqq. cursivis litteris, quae dicuntur, expressa et uncinis inclusa apud Cochlaeum in margxne annotata stint,

6»

87

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA.

88

Melanchthon (PAi7. in locis commumbus) vero sic ait. In Syno- do Nicena constitutae sunt quaedam poenitentiae formae , non pronuncio , quo spiritu decreverint patres. At video , bonam Evangelii partem, imo vim germanam Evangelii, obscuratam esse ea traditione. Nam inde primum natae sunt satisfactiones, quae principio fortasse tolerabiles erant, cum adhuc purior esset Evangelii intellectus penes Ecclesiam. Sed paulo post, ex satis- factionibus, quae conscientiarum carnificina facta est, obscurata est gratia, et quod Evangelium Dei fidei tribuit, coeptum est satisfactionibus tribui, quo quid est et impium magis et pernicio- I sius? Et his malis certe occasionem tribuit Nicena Synodu?~ I Haec ille. Et hinc igitur videre possunt isti Principes , quam misere seducantur populi eorum, ab iis quos inter Doctores suos alunt et praecipuos habent. Cui vero parcant tam super- bae censurae homines, qui tot et tam sanctos Patres simul cum Imp. Constantino ac tota Ecclesia arguunt impietatis et obscu- rationis Evangelii? Qua ergo fronte citant nunc Concionatores eorum Nicenam Synodum, quam ii quos praecipuos habent, tam foede calumniantur et arguunt? Nisi igitur ad Palinodiam adi- gantur, suspicari merito poterimus, nihil hic serio a Priucipibus istis, in quorum et manu et mensa calumniatores isti sunt, coram Caes. M. V. proponi^ intendi, aut agi in sua Confessione, quamvis meliora speremus.

Quarto denique poterit eos Caes. M. V. salubriter admo- nere, ut suis Concionatoribus, quamlibet eruditis et eloquentibus, contra universalem Dei Ecclesiam nihil credere posthac veliut, eo quod certi sumus ex Evangelio, (/oA. i4. et 16.) Christum et promisisse et misisse atque dedisse Spiritum sanctum Ec- clesiae, qui suggerat ei omnia, omnemque doceat veritatem. Unde fit, ut Christus dicat, (^Matth. 16.) Ecclesiara suam fun- datam esse super firmam petram, et Paulus (/. Tim. 3.) nonii- net eam columnam et basim veritatis. Ideo a veritate et recta fide (custode ac ductore Spiritu sancto) aberrare nunquam pot- erit. Quilibet autem homo quantumvis doctus aut ingeniosus, errare potest, scriptum est enim, (^Psal. 115.) Omnis homo men- dax. Cum igitur longe a scopo veritatis aberraverint olim do- ctissimi ac eloquentissimi homines, Valentinus, Paulus Samosa- tenus, Arrius, et plaerique alii, quos Principes isti hic recte ac merito damnant. Cur non credamus , Lutherum quoque et Me- lanchthonem eorumque complices potias errare quam totam Ec- clesiam, cui paracletum dedit Christus spiritum veritatis? Scri- ptum est enim, (/. Pet. 5.) Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Quis autem non videt, quam impudens et immanis sit horum hominum superbia, qui Nicenam Synodum (in qua Athanasius quoque et Eusebius Caesariensis, viri omni- um eruditissimi ac eloquentissimi, adfuerunt) tam proterve in publico iudicare audent? Et tamen eandem prius persaepe col- laudaverunt et sacratissimam praedicaverunt. Merito igitur ad- monendi sunt principes isti , ut de caetero his homiuibus contra Ecclesiam nihil prorsus credant.]

[Ad artic. II.] *0

In secundo vero articulo confessionis compro- batur quidem, quod ^-) cum ecclesia catholica fa- tentur, vitium originis vere esse peccatum, da- mnans et afferens aeternam mortem his, * ^) qui non

41) Ad art. 11.] Coel. in inscriptione etiam exhibet argumentum: De peccato originis, item Pflug. : De vitio originis.

42) comprobatur quidem, quod] Pflug. : C. M. acceptat, quod Principes ; Mon. : C. M. comprobat quidem, quod Principes [conf. supi-a notas 27. 29. Praeterea leetor etiam in hac varia lectione et seq. 44. aliisque seqq. animadvertat , Mon. inter Pflug. et Dess. medium tenere.']

43) his,] Fabr.: iis.

renascuntur per baptismum et Spiritum S. Nam recte in hoc damnant Pelagianos, et novos, et ve- teres,**) iam pridem ab ecclesia damnatos. **) At declaratio articuli, *^) quod peccatum originis sit, quod nascantur •*') homines sine metu Dei, sine fiducia erga *s) Deum, est omnino reiicien- da, *^) cum sit cuilibet Christiano manifestum, esse sine metu Dei, sine fiducia erga *^) Deum, po- tius ^*^) esse culpam actualem adulti, quam noxara infantis recens^O nati, qui usu ratlonis adhuc non pollet: velut Dominus ad Mosen ^^) ait: Tui parvuli, ^") qui hodie boni et mali igno- rant distantiam. Deut. I. Sed et ea reiicitur declaratio, qua ^*) vitium originis concupiscen- tiam dicunt, si ita concupiscentiam volunt esse peccatum, quod etiam post baptismum reraaneat peccatum ^^) in puero. lam pridem enim da- mnati sunt a sede apostolica ^^) duo articuli Martini Lutheri, ^') secundus et tertius, de pec- cato remanente in puero post baptismum, ^^) et de fomite •"'^) remorante animam ab ingressu ^^)

44) damnant Pelagianos, et novos, et veteres,] sic etiam Mon. ; Chytr. : damnant Pelagianos novos ac veteres, Pflug. : novos Pelagianos damnant, et veteres,

45) damnatos.] Pflug. , Mon. : damnatos et anathematizatos.

46) At declaratio articuli,] Pflug. : At quod ad declarationem articuli pertinet, Mon. : Ad declarationem Articuli

47) nascantur] Mon. : nascuntur

48) erga] Pflug. utroque loco: ad (Mon. = Dess.)

49) est omnino reiiciend^ Pflug.: in hoc C. M. declarationem illam reiicit, Mon.:^acra Caes. Mtas reiicit,

50) potius] Pflug. : plus (Mon. = Dess.)

51) recens] Pflug. : primum (Mon. = Dess.)

52) Mosen] Chytr. : Moisen

53) Tui parvuli,] Pflug. : Filii (Mon. = Dess.)

54) Sed et ea reiicitur declaratio, qua {pro qua in Dess. male scriptum est : quo)] Fabr. : Sed ea reiicitur declaratio, qua; Pflug. : Pari passu reiicit C. M. declarationem Principr.m, dum; Mon.: Sed et eam reiicit C. M. declarationem Prin- cipum, Qua

55) remaneat peccatum] Pflug. : remanet (^omissavoce peccatum) (Mon. = Dess.)

56) lam pridem enim damnati sunt a sede apostolica (sciV. in Bulla Leonis X. d. d. 15. lun. 1520.) Pflug,: Nam sic da- mnati sunt (Mon. = Dess.)

57) Martini Lutheri,] Fabr. : Martini, Pflug.: mere Lutheri, Mon. : Lutheri, [In Pflug. Muellerus censet legendum esse: Mart. Lutheri, Weberus autem coniicit: mere Luthe- rani , cum fortasse compendium scribendi a scriba non in- tellectum, sicque Lutheri positum sit pro Lutherani, sicut in huius articuli fine in hoc Cod. legitur: Lutherani articuli.]

58) post baptismum,] haec in Pflug. nondum leguntur, in Mon. vero addita sunt.

59) fomite] sic omnes Codd. et Editt.; in Dess. autem scriba scripserat: vomite, sed alia manus correxit adscripsitque: fomite

60) remorante animam ab ingressn] Fflag. : remorante in- gressum (Mon. = Dess.)

89

I. CONFUTATIO CONFESSIONIS AUGUSTANAE.

90

coeli. Quod si«i) iuxta Divi Augustini sententiam vitium originis dicerent concupiscentiam, quae in baptismo peccatum esse desinat;<^-) acceptandum esset, quandoquidem et iuxta beati « ^) Pauli sen- tentiam omnes filii irae nascimur ^*) Eph. II. et in Adam omnes peccavimus ^^) Rora. V. ^^)

[In prima Confutationis formula secundus Aug. Con/essionis articulus teste Cochlaeo in Philippica II. nr. 35. in altera di- midia parte, fol. G 3a med. — 4a med. sic con/utatus est :

Theologorum Responsio in articulum secundum.

Hanc quoque Confessionem, quatenus Catholica est, gratu- labundi acceptamus. Nempe, omnes bomines , secmidum natu- ram propagatos, nasci cum peccato, quod originale vocamus. De quo tam multa sunt in scripturis testimonia, praesertim in epistolis Pauli, ut merito impudentissimus iudicetur fuisse Pe- lagius, qui illud negare ausns fuerit. Et adhuc multo impuden- tiores videantur hodie plaerique Concionatores Argentorati, Ba- sileae, Turegi, Constantiae etc. discipuli paulo ante Lutheri, nunc eius adversarii, novarum sectarum duces, qui peccatum originale, tot saeculis ab universali Ecclesia confessum, tot Con- ciliis assertum , tot scripturis attestatum , post damnatum ante mille annos Pelagium, adhuc negare non verentur. Zuinglius enim ait, non esse peccatum, sed defectum naturalem, sicut bal- butire. Et Bucerus, quamvis Marpurgi in gratiam Lutherano- rum recantasse videretur, paulo post tamcn illam ipsam recan- tationem nova recantavit epistola, pervicaciter peccatum origi- nale negans.

Caeterum ista Concionatorum assertio , non est per omnia satis pura et Catholica. Primum, quia non recte explicant pec- catum originis, quod aiunt esso sine metu Dei, sine fiducia erga Deum, et cum concupiscentia. Est enim potius carentia seu privatio originalis iustitiae, quam Adam protoplastus lapsu suo perdidit, ad cuius perditionem omnes nascimur filii irae, ut ait Apostolus Ephe. 2. Caeterum sine metu Dei et sine fiducia in Deum esse, habet magis rationem culpabilis omissionis et actu- alis quam originalis peccati. Neque id pueris , qui usum ra<io- nis nondum habent, recte imputatur, sed adultis.

Dcinde, quando dicunt , hoc vitium originis vere peccatum esse, latenter insinuare videntur damnabilem ac iampridem a Sede Apostolica damnatum errorem Lutheri sui, qui asserit con- cupiscentiam vere peccatum esse, et in puero post baptismum vere peccatum remanere, fomitemque istum, etiamsi nullum assit peccatum actuale, remorari animam ab ingressu coeli. Hic sane pessimus est error , iam olim publice damnatus , non solnm a Ro. Pontifice supremo super eiusmodi causis cognitore et iudice,

61) Quod si] Pflug. , Mon.: Quod si Principes

62) desinat;] Pflug: desinit, (Mon. = Dess.)

63) beati] in Fabr. deest.

64) nascimur] Fabr. : nascuntur.

65) peccavimus.] Chytr. : peccamus.

66) Rom. V.] Chytr. : Rom. 7. — Pro verbis: acceptandum

esset, quandoquidem Rom. V. habet Pflug. hnec:

C. M. hanc Principum declarationem acceptat et approbat solum, quod istis verbis ambiguis Lutherani articuli non revocentur, sed pure simpliciterque cum veritate s. veteris ecclesiae confessio fidei edatur. Mon. avtetn, ut alias inter III. et V. /ormulam medium tenens, exhibet haecce: C. M. utique acceptaret, Quandoquidem et iuxta B. Pauli senten- tiam omnes filii irae nascimur Ephes. 2. Et in Adam omnes peccavimus, Roma. 5.

verum etiam a celeberrimis Universitatibus Parisiensi, Lovaniensi et Coloniensi. Ex quo deinceps errore, adhuc multo peiores et nocentiores pessime astu serpentino elicuit, asserens, lustum in omni opere bonoi peccare, et opus bonum etiam optime factum esse peccatum, et quidem mortale secundum iustitiam Dei, veni- ale vero secundum misericordiam Dei, eo quod iustus non est sine carnis concupiscentia, quam vere peccatum esLje affirmat. Nos quidem libenter admittimus et affirmamus etiam, peccatum originis ante baptismum in puero vere peccatum esse, Quod vero in puero post baptismum vere peccatum remaneat, hoc maxime inficiamur, atque etiam autoritate sacrae scriptiirae, sedis Apostolicae Conciliorumque et sanctorum patrum snbnixi, damnamus.

Tertio, quando dicunt, Et cum sit vere peccatum, damnans et afi^erens nunc quoque aeternam mortem his qui renascuntur per baptismum et spiritum sanctum, Verba haec maxime nega- mus ut iacent. Benigne tamen interpretabimur, potius hic la- psum scriptorem quam Principes istos et Concionatores eorum ita sentire. Sic enim sentire, non aliud esset quam consentire barbarissimo simul et impiissimo errori veterum Patarenorum, qui dicunt furiosissime , Parvulos baptizatos non levius puniri aeternaliter quam latrones aut homicidas. Arbitramur autem potius, hunc esse Principum sensura hie, ut peccatum originale aeternam afferat mcrtem his qui non renascuntur per baptis- mum et spiritum sanctum. Quem sane sensum Catholica quo- que tenet Ecclesia, iuxta illud Christi , Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto, non potest intrare in regnum coelo- rum loh. 3.

Merito igitur et in hoc articulo admonebit Caesarea Maie- stas vestra Principes istos, ut synceriter per omnia hic cum Ec- clesia Catholica et sanctis patribus de peccato originali sentire dignentur, potius quam cum novis sectarum autoribus et dnci- bus, variis involvi erroribus. Errat quippe Lutherus, dicens pec- catum originale post baptismum in puero remanere et vere pec- catum esse. Errat Melanchthon dicens , Scripturam non distin- guere inter peccatum actuale et originale, et peccatum originale esse actualem quandam pravam cupiditatem, Errat Zuinglius dicens, pueros Christianorum sine baptismo salvari. Errat Eber- hardus Vuidensee, Patarenus novus, dicens, puerum baptizatum aeterna morte damnari. Errant deniqixe Catabaptistae, dicentes, pueris baptismum nihil prodesse, sed magis obesse. Et quis tandem erit errorum modus aut finis, si unicuique iuxta somnia sua novam opinionem -effingere, et in populum evulgare liceat? Satius est igitur et multo salubrius, unam certam Ecclesiae sen- tentiam sequi et amplecti, quam per tot opinionum ambages misere in errorum Pelago fluctuare. a)]

[Ad artic. III.] «')

In tertio articulo nihQ est, quod ofFendat, ^^) cum tota^^) confessio cum symbolo Apostolorum et cum recta'^) fidei regula conveniat, filiuni Dei

a) His Cochlaeus in fine adscripsit: Haec Theologi.

67) Ad art. III.] C o e 1. in inscriptione affert quoque huius art. argumentum: De incarnatione verbi; item Pflug. : De sym- bolo Apostolorum.

68) quod offendat,] Pflug. : quod confessio Principum C. Ma- iestatem oftendat, Mon.: quod Caesaream offendat Mte™,

69) tota] Pflug. : tota ferme {in Mon. = Dess. vox ferme, qnae h. l. non ad rcs, sed ad verba spectat [con/. Weberi annot. ad hanc vocem in Dess. h, p, 12.] deleta est.)

70) recta] Fabr. : certa

n

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA ET SYMBOLICA.

92

esse scilicet **) incarnatum, humanam naturam assumsisse '-) in unitatem ^^) personae, natum ex Maria virgine, vere passum, cruclfixum, mor- tuum, descendisse ' ■*) ad inferos, resurrexisse "^ ^*) tertia'*) die, et adscendisse '^) ad coelos, sede- reque") ad dexteram Patris. '^)

[Tertius articuhts Aug. Con/essionis in prima Confutationis formula , teste Cochlaeo in Philippica I. nr. 27. /ol. C 4^ med. — D /* med. sic con/utatus est :

Articulus ni. De duabus naturis in Christo.

Quamvis multa complectatur articulus iste membra, nos ta- meu omnia velut pia, vera, et Catholica, libenter et cum gau- dio agnosciraus et amplectimur, suppliciterque Principes istos in Domino adhortamur, ut in caeteris quoque nil nisi Catholicum a suis Concionatoribus acceptare aut admittere velint. Poterit itaque et hic Caes. M. V. illos pie ac sahibriter admonere, ut sicut istum articulum in omnibus membris suis recte iuxta Ec- clesiae determinationem asserunt et affirmant, licet huiusmodi verba in scripturis non habeantur: Ita et in reliquis Ecclesiae determinationibus fideliter cum patribus suis persistant, et ac- quiescaut potius, quam ut permittant se longius a veritate per novas Concionatorum suorum adinventiones abduci.

Sequitur itacue ex huius articuli confessione, iure ac merito damnatum esse Lutherum, qui publice scripsit (^Luih, de abro- ganda Missa) ^) et docuit, quod pia conscientia novit nec dubi- tat, Eceiesiam nihil statuere aut ordinare citra aut ultra verbum Dei. Item. Quod in scripturis non habetur, hoc plane Satanae additamentum est. Item. Mira nostra perversitas est, ut aliis testimoniis quam scriptui'ae nostra velimus probare etc. At cla- rum est, in scripturis non haberi plaeraque verba huius articuli, verissimi alioqui et minime in dubium revocandi, ergo falsa sunt dogmata ista Lutheri. Ubi enim habetur in scripturis ex- pressum, duas naturas Christi , Domini et salvatoris nostri , di- vinam et humanam in unitate personae inseparabiliter coniunctas esse? Verissimum quidem est hoc, at non in scripturis in haec verba expressum, sed ab Ecclesia, suggerente spiritu veritatis, recte determinatum, et omnibus fidelibus necessario credendum et approbandum, licet nusquam in sacris iiteris ita declaratum aut expressum. Nusquam item in sacris literis scriptum legitur, Symbolum istud, quod Apostolorum dicimus, ab Apostolis vel compositum vel conscriptum fuisse, Et tamen recte pie ac vere ita credimus, non quod ii; scripturis habeatur expressum, sed quia sic per spiritum sanctum edocta tenet pia mater Ecclesia.

71) esse scilicet] Chytr. , Fabr. : scilicet csse, Pflug. : potius esse, Mon. : scilicet (omtsso verbo: esse)

72) humanam naturam assumsisse] Pflug. : humanae naturae assumtionem (Mon. = Dess.)

73) in unitatem] Fabr, : in unitate

74) descendisse . .. resurrexisse] Pflug. : descendentem ... resurgentem (Mon. =: Dess.)

75) tertia] Chytr. : tertio

76) et adscendisse] Pflug. : ascendentem (Mon. = Dess.)

77) sedereque] sic recte Chytr. , Franck. , Has.; Dess., Fabr., Mon.: sedeatque; Pflug.: et quod sedet

78) Patris.] Chytr.: patris, etc,